1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.MX

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.MX

3
00:00:13,555 --> 00:00:16,766
Gdzie się nie obrócisz,
czeka przeznaczenie.

4
00:00:18,101 --> 00:00:22,981
Spotkanie mojego ojca i Cassiusa Claya
było im przeznaczone.

5
00:00:23,940 --> 00:00:26,234
Te trzy krótkie lata,

6
00:00:26,317 --> 00:00:31,906
na które życie ich połączyło
i które przeznaczenie dla nich stworzyło,

7
00:00:33,408 --> 00:00:36,327
to było ich braterstwo krwi.

8
00:00:36,828 --> 00:00:39,372
Nie jesteśmy już niewolnikami.
Nie należymy do białych.

9
00:00:39,456 --> 00:00:43,960
Cassius zniszczył to wyobrażenie,
gdy znokautował Sonny’ego Listona.

10
00:00:44,044 --> 00:00:46,588
Mistrzem wagi ciężkiej jest Cassius Clay!

11
00:00:46,671 --> 00:00:48,840
Malcolm przyszedł do tego młodzieńca

12
00:00:49,382 --> 00:00:53,595
i dał mu moc, której ten potrzebował,

13
00:00:55,096 --> 00:00:56,181
aby przemówić.

14
00:00:57,515 --> 00:00:59,934
NETFLIX — ORYGINALNY FILM DOKUMENTALNY

15
00:02:08,753 --> 00:02:10,004
Malcolm i Muhammad.

16
00:02:10,964 --> 00:02:12,465
Byli sobie bardzo bliscy…

17
00:02:14,926 --> 00:02:16,553
dosłownie jak bracia.

18
00:02:19,305 --> 00:02:21,182
Byłem tego świadkiem.

19
00:02:25,228 --> 00:02:27,147
Twój brat lubił być z Malcolmem?

20
00:02:27,230 --> 00:02:30,358
Kochał to. Ja zresztą też.

21
00:02:31,151 --> 00:02:32,777
Miał swoisty urok.

22
00:02:33,653 --> 00:02:34,821
Wprost boski.

23
00:02:36,906 --> 00:02:40,160
Energia, którą wytwarzał była święta.

24
00:02:41,870 --> 00:02:44,205
Niewiele jest takich osób na świecie.

25
00:02:46,416 --> 00:02:48,626
Dlaczego przestali się przyjaźnić?

26
00:02:50,128 --> 00:02:51,004
Cóż…

27
00:02:53,089 --> 00:02:58,678
„Przeznaczenie może uczynić
twego przyjaciela narzędziem twej krzywdy,

28
00:02:58,761 --> 00:03:01,264
a wroga narzędziem pomocy”.

29
00:03:02,432 --> 00:03:03,391
Prawda?

30
00:03:03,474 --> 00:03:05,643
Judasz zdradził Jezusa.

31
00:03:06,227 --> 00:03:08,688
Malcolm X zdradził Elijah Muhammada.

32
00:03:09,731 --> 00:03:14,444
„Przeznaczenie może uczynić
twego przyjaciela narzędziem twej krzywdy,

33
00:03:14,944 --> 00:03:17,780
a wroga narzędziem pomocy”.

34
00:03:26,664 --> 00:03:29,709
Czas, abyśmy stanęli w swojej obronie.

35
00:03:31,044 --> 00:03:33,963
Czas, abyśmy ujrzeli na własne oczy.

36
00:03:34,631 --> 00:03:37,926
I czas, abyśmy walczyli o swoje.

37
00:03:42,555 --> 00:03:43,973
Jesteś niekochany.

38
00:03:46,476 --> 00:03:49,312
Tak to jest być czarnym
w świecie białej supremacji.

39
00:03:50,480 --> 00:03:52,565
MUHAMMAD SPEAKS: AMERYKA UPADA!

40
00:03:52,649 --> 00:03:56,152
Jesteś niekochany, niechciany, zaniedbany

41
00:03:56,236 --> 00:03:59,739
i postrzegany jako mniej piękny,
moralny, inteligentny.

42
00:03:59,822 --> 00:04:03,368
I wmawia ci się, że masz się zawsze bać.

43
00:04:04,661 --> 00:04:07,080
Malcolm X, Muhammad Ali…

44
00:04:08,206 --> 00:04:09,082
Nie ma mowy.

45
00:04:12,126 --> 00:04:14,963
Malcolm X i Muhammad Ali

46
00:04:15,964 --> 00:04:21,010
byli dwoma najbardziej wolnymi
czarnymi mężczyznami w XX wieku.

47
00:04:22,011 --> 00:04:24,555
Z drugiej strony

48
00:04:25,056 --> 00:04:26,474
wiąże się z tym brzemię.

49
00:04:28,059 --> 00:04:31,312
Za bycie wolną i kochającą osobą
płaci się ogromną cenę.

50
00:04:37,777 --> 00:04:38,903
…22 lata.

51
00:04:38,987 --> 00:04:40,405
Muszę być najlepszy!

52
00:04:40,488 --> 00:04:42,407
- Jestem królem świata!
- Chwila.

53
00:04:42,490 --> 00:04:44,158
- Jestem ładny!
- Nie aż tak.

54
00:04:44,242 --> 00:04:47,704
Jestem złym człowiekiem!
Wstrząsnąłem światem!

55
00:04:47,787 --> 00:04:51,874
Wstrząsnąłem światem!

56
00:04:53,376 --> 00:04:56,504
To było niezwykłe, że czarny człowiek

57
00:04:56,587 --> 00:04:59,674
myśli o sobie jako o „ładnym”.

58
00:05:00,258 --> 00:05:03,845
Mistrz świata ma być ładny, tak jak ja.
Jestem królem ringu!

59
00:05:04,512 --> 00:05:07,098
Sportowcy mieli być skromni.

60
00:05:07,807 --> 00:05:10,268
Ale nie wygadany Louisville Lip.

61
00:05:10,768 --> 00:05:13,021
Wytrwałość, godność i duma.

62
00:05:13,104 --> 00:05:15,315
„Nie lubisz mnie? No i co z tego?”.

63
00:05:15,398 --> 00:05:18,276
- Zachowuję się jak zły gość?
- Nie wiem.

64
00:05:18,359 --> 00:05:20,320
Jak sam mówisz: jesteś najlepszy.

65
00:05:20,403 --> 00:05:25,533
Wielu ludziom, nawet czarnym,
to nie pasowało. Nazywali go pyskaczem.

66
00:05:25,616 --> 00:05:28,202
Nie muszę być tym, kim chcesz.

67
00:05:28,286 --> 00:05:29,829
To był czas przemian

68
00:05:29,912 --> 00:05:34,083
i Ali stał na ich czele, tak jak Malcolm.

69
00:05:34,584 --> 00:05:37,295
Mogę być sobą i myśleć to, co chcę.

70
00:05:37,378 --> 00:05:38,296
Proszę bardzo.

71
00:05:39,797 --> 00:05:44,677
Zmieniali sposób, w jaki świat
postrzegał czarnego człowieka.

72
00:05:48,139 --> 00:05:51,684
Dlaczego tak niewielu białych

73
00:05:53,061 --> 00:05:55,646
rządzi tyloma czarnymi?

74
00:05:57,190 --> 00:06:01,152
Martin Luther King,
z którego szkoły myśli się wywodzę,

75
00:06:01,235 --> 00:06:03,738
tłumaczył, kim musimy się stać.

76
00:06:03,821 --> 00:06:06,074
Malcolm tłumaczył, kim byliśmy

77
00:06:06,574 --> 00:06:07,742
i przez kogo.

78
00:06:09,994 --> 00:06:16,042
Ci rodzimi, czarni, amerykańscy muzułmanie
są najsilniejszą grupą czarnej supremacji.

79
00:06:16,125 --> 00:06:19,796
Mike Wallace nakręcił dokument
o Narodzie Islamu

80
00:06:19,879 --> 00:06:22,298
pod tytułem The Hate That Hate Produced.

81
00:06:22,382 --> 00:06:24,592
Kilka razy do roku muzułmanie zbierają się

82
00:06:24,675 --> 00:06:28,721
w jednym z amerykańskich miast,
by posłuchać Elijah Muhammada,

83
00:06:28,805 --> 00:06:31,224
założyciela i duchowego przywódcy grupy.

84
00:06:32,016 --> 00:06:35,061
Chrześcijańska religia was zawiodła.

85
00:06:35,144 --> 00:06:39,440
PRZYWÓDCA NARODU ISLAMU W LATACH 1934-1975

86
00:06:42,068 --> 00:06:44,779
Ale nowojorczyków
bardziej interesuje Malcolm X,

87
00:06:44,862 --> 00:06:46,531
lokalny duchowny muzułmanów.

88
00:06:46,614 --> 00:06:50,827
Czarny człowiek z natury jest boski.

89
00:06:51,327 --> 00:06:54,831
Czy to znaczy,
że biały człowiek z natury jest zły?

90
00:06:54,914 --> 00:06:57,625
Z natury jest inny niż boski.

91
00:06:58,793 --> 00:07:01,712
Ta krytyka białości robiła duże wrażenie,

92
00:07:01,796 --> 00:07:03,506
bo niegdyś

93
00:07:04,006 --> 00:07:06,300
takie rzeczy mówiło się na osobności.

94
00:07:06,384 --> 00:07:09,095
Nie można było nazwać białych diabłami.

95
00:07:09,178 --> 00:07:10,304
Nie na głos.

96
00:07:11,222 --> 00:07:12,849
Z natury jest zły.

97
00:07:14,684 --> 00:07:17,854
To niezwykły człowiek,
który, jak sam przyznaje,

98
00:07:17,937 --> 00:07:20,690
był kiedyś handlarzem narkotyków.

99
00:07:20,773 --> 00:07:23,609
Teraz się zmienił. Nie pali ani nie pije.

100
00:07:24,527 --> 00:07:27,947
Jego życie się odmieniło,
gdy wiara muzułmańska nauczyła go

101
00:07:28,030 --> 00:07:29,949
nie wstydzić się bycia czarnym.

102
00:07:30,658 --> 00:07:33,911
Masz swoisty punkt odniesienia.

103
00:07:34,579 --> 00:07:38,374
Ojciec Malcolma był takim punktem.
Jego matka też.

104
00:07:39,417 --> 00:07:41,919
Jego ojciec Earl i jego matka Louise

105
00:07:42,420 --> 00:07:45,506
byli zwolennikami ruchu Marcusa Garveya.

106
00:07:48,676 --> 00:07:51,596
Organizacja mojego ojca

107
00:07:51,679 --> 00:07:53,389
pragnęła połączyć Afrykanów

108
00:07:53,473 --> 00:07:56,767
w Afryce, na Karaibach,
w Stanach Zjednoczonych.

109
00:07:58,144 --> 00:08:02,857
Ojciec uważał, że Afrykanie,
zamiast być służalczy,

110
00:08:02,940 --> 00:08:05,568
muszą stać się samodzielni.

111
00:08:06,944 --> 00:08:10,072
Nie ma Malcolma X bez Garveya.

112
00:08:11,199 --> 00:08:12,658
Garvey mawiał:

113
00:08:13,409 --> 00:08:17,038
„Czarny… się nie boi”.

114
00:08:17,121 --> 00:08:18,498
NOWY CZARNY SIĘ NIE BOI

115
00:08:20,041 --> 00:08:24,420
Nic nie miało istotniejszego wpływu

116
00:08:24,504 --> 00:08:25,963
na czarnego chłopca

117
00:08:26,047 --> 00:08:30,593
niż obecność jego ojca, który był obeznany

118
00:08:30,676 --> 00:08:33,971
i miał… posłuch u ludzi

119
00:08:34,055 --> 00:08:36,766
zarówno jako duchowny i kaznodzieja,

120
00:08:36,849 --> 00:08:39,435
jak i reprezentant całego ruchu Garveya.

121
00:08:39,936 --> 00:08:42,146
Ojciec Malcolma był jego bohaterem.

122
00:08:43,147 --> 00:08:46,776
Ale problem polegał na tym,
że byli biali suprematyści,

123
00:08:46,859 --> 00:08:49,111
którzy chcieli uciszyć Earla Little’a.

124
00:08:49,779 --> 00:08:51,864
Malcolm ma sześć lat,

125
00:08:51,948 --> 00:08:56,077
gdy w 1931 roku ginie jego ojciec.

126
00:08:57,703 --> 00:08:59,705
To straszne, co mu zrobili.

127
00:09:00,706 --> 00:09:02,416
Dostał po głowie,

128
00:09:02,500 --> 00:09:06,879
a potem zaciągnięto go na tory,

129
00:09:07,922 --> 00:09:12,969
żeby nadjeżdżający tramwaj
po nim przejechał.

130
00:09:16,722 --> 00:09:19,267
Przez pierwsze pięć czy sześć lat życia

131
00:09:19,350 --> 00:09:22,979
miał okazję osobiście

132
00:09:23,062 --> 00:09:26,399
poznać majestat głosu swego ojca.

133
00:09:27,275 --> 00:09:30,903
Z biegiem lat wracał do tych chwil

134
00:09:31,696 --> 00:09:33,281
całego ruchu Garveya.

135
00:09:35,324 --> 00:09:38,953
Z organizacji wywodzili się
tacy ludzie jak Elijah Muhammad,

136
00:09:39,036 --> 00:09:41,664
który założył Naród Islamu.

137
00:09:43,124 --> 00:09:45,835
Elijah Muhammad wyniósł stamtąd nauki:

138
00:09:45,918 --> 00:09:48,713
ideę posiadania bazy ekonomicznej,

139
00:09:48,796 --> 00:09:52,633
dyscyplinę i militarystyczny ubiór,

140
00:09:52,717 --> 00:09:57,096
i przeniósł je do religijnego środowiska
czarnych muzułmanów.

141
00:10:01,601 --> 00:10:03,436
Na długo przed 21 rokiem życia

142
00:10:03,519 --> 00:10:06,355
Malcolm X uciekł ze szkoły
i przybył do Harlemu.

143
00:10:09,025 --> 00:10:11,944
Robił przekręty,
sprzedawał nielegalną whiskey,

144
00:10:12,028 --> 00:10:15,740
stręczył prostytutki
oraz brał i sprzedawał narkotyki.

145
00:10:17,908 --> 00:10:21,245
Pod koniec lat 40.
Malcolm X dokonał napadu w Bostonie,

146
00:10:21,329 --> 00:10:25,416
został złapany i trafił do więzienia.
Odsiedział karę

147
00:10:26,000 --> 00:10:28,753
w więzieniu stanów
Michigan i Massachusetts.

148
00:10:33,299 --> 00:10:37,845
Na początku był bardzo dociekliwy.

149
00:10:38,846 --> 00:10:41,223
Jak większość niespokojnych ludzi

150
00:10:41,307 --> 00:10:45,144
zaczął wyrażać to poprzez gangsterkę.

151
00:10:45,227 --> 00:10:48,481
Próbujesz podbijać, mieć kontrolę.

152
00:10:49,857 --> 00:10:54,153
W murach więzienia
jest niczym tygrys w klatce.

153
00:10:54,236 --> 00:10:55,655
Przyswaja informacje,

154
00:10:55,738 --> 00:10:59,283
kształci się, czyta.

155
00:10:59,367 --> 00:11:02,578
To jego indoktrynacja. To początek.

156
00:11:03,579 --> 00:11:07,208
Więc kiedy wychodzi w 1952 roku,

157
00:11:07,291 --> 00:11:09,460
wraca do Michigan

158
00:11:09,543 --> 00:11:13,214
i angażuje się w działania Narodu.

159
00:11:13,297 --> 00:11:16,801
Jestem szczęśliwy i wdzięczny Allahowi

160
00:11:16,884 --> 00:11:19,428
za energię i ducha,

161
00:11:20,221 --> 00:11:24,684
jakimi natchnął wielebnego Malcolma.

162
00:11:28,729 --> 00:11:31,982
Na tyle, że w 1954 roku…

163
00:11:33,943 --> 00:11:36,028
zostaje rzecznikiem narodowym.

164
00:11:45,162 --> 00:11:47,164
Nazywam się Rahman Ali.

165
00:11:48,833 --> 00:11:53,254
Z dumą i radością mogę powiedzieć,
że jestem jedynym bratem Muhammada Alego.

166
00:11:55,131 --> 00:11:56,465
Trafił do raju.

167
00:11:58,050 --> 00:12:00,803
Następnym razem zobaczę go w Niebie.

168
00:12:02,430 --> 00:12:05,558
Kiedy dorastaliśmy jako dzieci,
zawsze mi powtarzał:

169
00:12:05,641 --> 00:12:08,352
„Będę najsłynniejszym człowiekiem
na świecie”.

170
00:12:08,936 --> 00:12:12,523
Mając 10, 11, 12, 13 lat…

171
00:12:13,023 --> 00:12:15,151
Zrobił dokładnie to, co obiecał.

172
00:12:22,324 --> 00:12:26,871
Ten różowy dom to Muhammada Alego.
Cassiusa Claya, ale my nazywaliśmy go GG.

173
00:12:26,954 --> 00:12:28,289
DOM RODZINNY ALEGO

174
00:12:28,372 --> 00:12:32,168
Chodziliśmy razem do podstawówki,
gimnazjum i liceum.

175
00:12:33,294 --> 00:12:36,046
Central High School
była jedyną czarną szkołą w mieście.

176
00:12:36,130 --> 00:12:39,633
Nie mieliśmy takich udogodnień
jak białe szkoły.

177
00:12:39,717 --> 00:12:44,180
Nie mieliśmy boiska i bieżni,
dopóki nie zintegrowali szkoły.

178
00:12:45,139 --> 00:12:48,100
Cassius Clay Senior
był południowym baptystą.

179
00:12:48,184 --> 00:12:51,645
Jego syn także.
Razem chodzili do kościoła.

180
00:12:51,729 --> 00:12:54,315
Mówił mi, że pojechał kiedyś do Louisville

181
00:12:54,398 --> 00:12:56,442
i stanął przed kościółkiem.

182
00:12:56,525 --> 00:12:59,904
Śpiewali te same hymny,
co w jego kościele.

183
00:12:59,987 --> 00:13:02,031
„Jezus naszym przyjacielem”.

184
00:13:04,366 --> 00:13:08,120
Na co wychodzi pastor i mówi:
„Hej, chłopcze, wynoś się stąd”.

185
00:13:08,996 --> 00:13:10,456
Uznał, że coś jest nie tak.

186
00:13:12,875 --> 00:13:15,127
„Śpiewają te same hymny, co my.

187
00:13:15,211 --> 00:13:17,963
Czemu muszę odejść? Bo jestem czarny?”

188
00:13:21,467 --> 00:13:23,344
Segregacja była oburzająca.

189
00:13:23,427 --> 00:13:25,846
Na dworcu była sekcja dla kolorowych.

190
00:13:26,347 --> 00:13:29,308
W sklepie nie mogłeś przymierzać ubrań.

191
00:13:29,391 --> 00:13:32,728
Mogłeś kupić garnitur,
ale musiałeś liczyć, że pasuje.

192
00:13:32,812 --> 00:13:34,063
Bo go nie założysz.

193
00:13:38,859 --> 00:13:41,695
Cassius Clay urodził się w 1942 roku.

194
00:13:43,489 --> 00:13:47,034
Emmett Till urodził się w 1941 roku.

195
00:13:48,619 --> 00:13:49,870
Oto Money w Missisipi

196
00:13:49,954 --> 00:13:52,665
i historia, która wstrząsnęła Stanami.

197
00:13:54,917 --> 00:13:57,253
Historia Emmetta Tilla

198
00:13:58,128 --> 00:14:01,215
odcisnęła ogromne piętno

199
00:14:02,091 --> 00:14:04,760
na mężczyźnie,
który zostanie Muhammadem Alim.

200
00:14:05,511 --> 00:14:08,264
Czternastolatek Emmett Till
został porwany i zabity

201
00:14:08,347 --> 00:14:12,852
rzekomo za gwizdanie na żonę
oskarżonego Roya Bryanta.

202
00:14:12,935 --> 00:14:16,897
Bryant i jego przyrodni brat J.W. Milam
zostali uniewinnieni.

203
00:14:23,070 --> 00:14:27,324
Oglądał okaleczoną twarz
Emmetta Tilla na łamach Jet.

204
00:14:28,075 --> 00:14:31,245
Słyszał od ojca
okropne historie o linczach,

205
00:14:31,328 --> 00:14:32,872
które wciąż się zdarzają.

206
00:14:34,456 --> 00:14:37,668
Mój ojciec zawsze był wyczulony na ucisk.

207
00:14:38,586 --> 00:14:42,548
A jego ojciec nauczył go,
niczym każdy czarny człowiek współcześnie,

208
00:14:42,631 --> 00:14:43,716
jak przetrwać.

209
00:14:44,884 --> 00:14:48,846
Moja babcia mówiła:
„To bardzo denerwowało twojego ojca”.

210
00:14:48,929 --> 00:14:51,056
Chciał być wielki,

211
00:14:51,849 --> 00:14:53,934
ale dziecko taki mrok przerasta.

212
00:15:04,945 --> 00:15:07,364
HARLEM
NOWY JORK

213
00:15:11,744 --> 00:15:15,164
Poznałem Malcolma
w restauracji świątyni numer siedem.

214
00:15:15,873 --> 00:15:18,125
Kiedy wszedł Malcolm – olbrzym.

215
00:15:18,751 --> 00:15:20,419
Malcolm – olbrzym.

216
00:15:21,045 --> 00:15:22,379
Uścisnąłem mu dłoń.

217
00:15:23,172 --> 00:15:26,425
Czułem, jakbym uścisnął dłoń Boga.

218
00:15:27,468 --> 00:15:30,137
Po raz pierwszy
spotkałem Malcolma osobiście

219
00:15:30,220 --> 00:15:32,932
około 1959 lub 1960 roku.

220
00:15:33,015 --> 00:15:36,435
Szedł korytarzem
i ściskał wszystkim dłonie.

221
00:15:36,518 --> 00:15:39,063
Kuzyn zachęcał mnie, bym zadał mu pytanie,

222
00:15:39,146 --> 00:15:42,775
ale ja odmówiłem. Byłem przerażony.

223
00:15:44,151 --> 00:15:47,112
W niedzielę, w świątyni numer siedem,

224
00:15:47,196 --> 00:15:48,447
Malcolm nauczał

225
00:15:49,698 --> 00:15:54,411
przez dwie, trzy, cztery,
a czasem pięć godzin bez przerwy.

226
00:15:54,912 --> 00:15:56,914
Ten, co nas porwał i tu przywiódł.

227
00:15:56,997 --> 00:15:58,165
Tak.

228
00:15:58,248 --> 00:16:00,668
- Co zrobił z nas niewolników.
- Tak.

229
00:16:00,751 --> 00:16:03,003
- Co wieszał nas na drzewach.
- Racja.

230
00:16:03,087 --> 00:16:06,215
- Nie muszę wam mówić, co to za człowiek.
- Dokładnie.

231
00:16:06,757 --> 00:16:10,386
Nigdy nie słyszałam, by ktoś mówił
o atakach na nasze umysły

232
00:16:10,469 --> 00:16:12,388
z taką jasnością.

233
00:16:13,472 --> 00:16:14,807
Filmy,

234
00:16:14,890 --> 00:16:16,642
podręczniki,

235
00:16:17,559 --> 00:16:20,062
programy telewizyjne

236
00:16:20,145 --> 00:16:25,275
były ciągłymi atakami psychologicznymi.

237
00:16:25,776 --> 00:16:29,613
Wołają na nas „chłopcze”.
Nieważne, jak jesteś wielki.

238
00:16:30,197 --> 00:16:32,908
Dzięki niemu wierzyliśmy,
że nie możemy umrzeć.

239
00:16:32,992 --> 00:16:36,954
A gdy jesteś młody
i otrzymujesz taką nauczkę,

240
00:16:37,538 --> 00:16:38,998
tego właśnie ci trzeba.

241
00:16:41,709 --> 00:16:45,587
Rzym wita
XVII Letnie Igrzyska Olimpijskie.

242
00:16:49,008 --> 00:16:53,345
W 1960 roku Cassius Clay ma 18 lat.

243
00:16:53,429 --> 00:16:55,639
Jest młody, podatny na wpływy.

244
00:16:55,723 --> 00:16:57,683
Jedzie na olimpiadę w Rzymie.

245
00:16:57,766 --> 00:17:00,060
Cassius Clay wygrywa dla Stanów.

246
00:17:00,811 --> 00:17:05,232
I już wtedy miał tę porażającą charyzmę.

247
00:17:06,233 --> 00:17:09,820
Został praktycznie burmistrzem
wioski olimpijskiej.

248
00:17:12,197 --> 00:17:14,116
Gdy pierwszy raz go ujrzałem,

249
00:17:14,199 --> 00:17:16,827
siedział na schodach
w wiosce olimpijskiej.

250
00:17:18,412 --> 00:17:19,371
Gość szaleje.

251
00:17:19,455 --> 00:17:21,457
Wymachuje zdobytym medalem.

252
00:17:21,540 --> 00:17:25,210
„Spójrz na mnie. Jestem ładny.
Zostanę mistrzem wagi ciężkiej”.

253
00:17:25,294 --> 00:17:27,463
Nie rozumieli z tego ani słowa.

254
00:17:27,546 --> 00:17:29,173
Ale coś zauważyłem.

255
00:17:29,840 --> 00:17:35,304
Mijające go zawodniczki przystawały,
odwracały się i patrzyły na niego.

256
00:17:35,804 --> 00:17:40,392
Stwierdziłem: „Ten gość coś osiągnie.
Nie wiem co, ale to będzie coś”.

257
00:17:40,476 --> 00:17:42,770
Powiedz, skąd takie rzymskie imię?

258
00:17:42,853 --> 00:17:46,065
Z tego, co wiem,
jestem Cassius Marcellus Clay VI,

259
00:17:46,148 --> 00:17:49,151
a mój prapradziadek
był niewolnikiem z Kentucky,

260
00:17:49,234 --> 00:17:51,153
nazwanym na cześć kogoś znanego.

261
00:17:51,737 --> 00:17:55,616
Nie potrafię powiedzieć,
skąd on pochodził i skąd to się wzięło,

262
00:17:55,699 --> 00:18:00,162
ale odkąd zyskałem nieco sławy,
większość ludzi pyta, skąd pochodzę

263
00:18:00,245 --> 00:18:03,499
i skąd mam to imię. Ale nie badałem tego.

264
00:18:09,296 --> 00:18:12,841
Nie mógł być bardziej dumny
z reprezentowania Ameryki.

265
00:18:12,925 --> 00:18:14,301
To był zaszczyt.

266
00:18:17,096 --> 00:18:19,139
Będąc tam, zauważa,

267
00:18:20,766 --> 00:18:22,935
że nie panują tu prawa Jima Crowa.

268
00:18:26,897 --> 00:18:30,901
Cieszy się swobodą ruchu,
jakiej do tej pory nie doświadczył.

269
00:18:32,820 --> 00:18:34,655
To nie Louisville w Kentucky.

270
00:18:34,738 --> 00:18:39,076
ZOBACZCIE I USŁYSZCIE
POSŁAŃCA ELIJAH MUHAMMADA

271
00:18:39,159 --> 00:18:41,161
Nie reprezentuję przed wami

272
00:18:42,412 --> 00:18:43,831
marionetki.

273
00:18:44,373 --> 00:18:45,374
O tak.

274
00:18:45,457 --> 00:18:48,836
Ale reprezentuję osobę Boga.

275
00:18:48,919 --> 00:18:50,003
Tak jest!

276
00:18:50,087 --> 00:18:51,797
- Zgadza się!
- Zgadza się!

277
00:18:56,969 --> 00:19:00,222
W imię najświętszego imienia
wszechmocnego Boga Allaha,

278
00:19:01,682 --> 00:19:04,101
prawdziwego i żywego Boga, jedynego Boga,

279
00:19:05,811 --> 00:19:08,605
dziękujemy mu za jego boskiego Posłańca

280
00:19:08,689 --> 00:19:12,442
i jedynego Posłańca –
czcigodnego Elijah Muhammada.

281
00:19:13,026 --> 00:19:15,487
Kiedy jesteś bezpieczny wśród białych?

282
00:19:15,571 --> 00:19:16,488
Właśnie.

283
00:19:16,572 --> 00:19:17,614
Powiedzcie mi.

284
00:19:19,074 --> 00:19:20,826
Program Posłańca

285
00:19:20,909 --> 00:19:25,581
zapewnił nam potrzebną dyscyplinę,
której nigdy nie mieliśmy.

286
00:19:26,999 --> 00:19:28,041
Zero alkoholu,

287
00:19:28,125 --> 00:19:30,878
narkotyków, tytoniu,

288
00:19:31,712 --> 00:19:32,546
wieprzowiny.

289
00:19:35,007 --> 00:19:37,843
Schludność, porządek, organizacja.

290
00:19:39,136 --> 00:19:42,097
Jestem Najwyższy Melchizedek
Shabazz-Allah,

291
00:19:42,181 --> 00:19:45,893
znany jako uniwersalny arcykapłan
Narodu Islamu

292
00:19:45,976 --> 00:19:48,103
na Ziemi i we wszechświecie.

293
00:19:49,021 --> 00:19:51,023
Mam 84 lata.

294
00:19:51,607 --> 00:19:55,319
Jestem bardzo spokojny. Rozumiesz?
Ale mogę ci przydzwonić.

295
00:19:57,321 --> 00:19:58,739
Bo tak cię szkolą.

296
00:20:00,032 --> 00:20:03,368
Spokojny, pełen szacunku, nieagresywny,

297
00:20:03,994 --> 00:20:05,120
ale zabójczy.

298
00:20:06,705 --> 00:20:10,626
Gość, którego uważacie
za pokornego, potulnego i niepewnego,

299
00:20:11,210 --> 00:20:16,215
jest bezwzględny
w kwestii przekazanych mu nauk.

300
00:20:18,717 --> 00:20:22,095
Mówicie, że nienawidzimy białych.
Nikogo nie nienawidzimy.

301
00:20:22,596 --> 00:20:24,431
Kochamy swoich ludzi tak mocno,

302
00:20:24,514 --> 00:20:29,144
iż sądzą, że nienawidzimy tych,
którzy wyrządzają im krzywdę.

303
00:20:35,859 --> 00:20:38,779
Tu stacja WHAS w Louisville w Kentucky

304
00:20:38,862 --> 00:20:41,198
i nasz lokalny gość Cassius Clay,

305
00:20:41,281 --> 00:20:43,617
czwarty w światowym rankingu
wagi ciężkiej. Witaj.

306
00:20:43,700 --> 00:20:48,413
Sądzisz, że jesteś
równie dobrym bokserem co Joe Louis?

307
00:20:48,497 --> 00:20:50,749
Nie jestem równie dobry, tylko lepszy.

308
00:20:50,832 --> 00:20:55,003
Mam więcej klasy,
jestem szybszy i więcej gadam.

309
00:20:56,463 --> 00:20:58,548
Kto wygrywa złoto na olimpiadzie?

310
00:20:59,925 --> 00:21:01,051
Jest bohaterem.

311
00:21:02,928 --> 00:21:06,098
Ale gdy wraca do Louisville,
odkrywa, że miasto się nie zmieniło.

312
00:21:07,891 --> 00:21:11,103
Właśnie wróciłem z Rzymu
i chcę przejść na zawodowstwo.

313
00:21:11,186 --> 00:21:15,941
Oczekiwano, że czarni sportowcy
będą szanować prawa obywatelskie.

314
00:21:16,024 --> 00:21:17,818
Będą widziani, a nie słyszani.

315
00:21:37,212 --> 00:21:38,213
Wygrywa olimpiadę

316
00:21:38,297 --> 00:21:41,258
i wyjeżdża za granicę,
gdzie nie ma segregacji.

317
00:21:41,341 --> 00:21:45,137
Wraca z myślą, że bycie mistrzem
coś zmieni, ale tak nie jest.

318
00:21:48,515 --> 00:21:50,767
Cassius Clay wchodzi do knajpy.

319
00:21:52,561 --> 00:21:56,523
Biały facet przy ladzie mówi:
„Nie obsługujemy tu takich, chłopcze”.

320
00:21:57,024 --> 00:22:00,360
A on stoi w olimpijskiej kurtce
i ze złotym medalem.

321
00:22:00,444 --> 00:22:01,486
Jest upokorzony.

322
00:22:02,821 --> 00:22:05,073
W tym momencie odrzuca Amerykę.

323
00:22:06,074 --> 00:22:07,743
Zrywa medal

324
00:22:07,826 --> 00:22:09,619
i wrzuca go do rzeki.

325
00:22:17,377 --> 00:22:19,921
Jest rozczarowany.
„Zrobiłem to dla Ameryki,

326
00:22:20,005 --> 00:22:23,008
jestem mistrzem,
a wciąż żyję w świecie segregacji”.

327
00:22:24,885 --> 00:22:26,178
To go ubodło.

328
00:22:26,261 --> 00:22:28,388
Wszystkimi to wstrząsnęło.

329
00:22:31,058 --> 00:22:34,186
Gordon B. Davidson,
adwokat Louisville Sponsoring Group,

330
00:22:34,269 --> 00:22:35,645
właścicieli Cassiusa Claya.

331
00:22:35,729 --> 00:22:38,482
Utrzymuję współpracę
między grupą a Clayem.

332
00:22:39,274 --> 00:22:45,280
Ówcześnie zaczęli się nim interesować
niektórzy biali mieszkańcy Louisville,

333
00:22:45,364 --> 00:22:47,699
którzy uważali go za towar.

334
00:22:47,783 --> 00:22:50,077
Jasne? Coś, co można sprzedać.

335
00:22:50,160 --> 00:22:52,287
Jestem W. L. Lyons Brown,

336
00:22:52,371 --> 00:22:56,249
prezes zarządu
Brown-Forman Distillers Corporation.

337
00:22:56,333 --> 00:23:02,255
Grupa bogatych biznesmenów
założyła Louisville Sponsoring Group,

338
00:23:02,339 --> 00:23:05,258
by zarządzać jego karierą bokserską.

339
00:23:05,342 --> 00:23:07,344
J.D. Stetson Coleman.

340
00:23:07,427 --> 00:23:09,346
Worth Bingham, asystent wydawcy…

341
00:23:09,429 --> 00:23:11,223
Jest kontrolowany

342
00:23:11,807 --> 00:23:16,520
przez 11 bogatych gości z Louisville.

343
00:23:16,603 --> 00:23:18,939
Jestem jednym z założycieli grupy.

344
00:23:19,564 --> 00:23:23,235
Rozmawiając z nimi,
można było odnieść wrażenie,

345
00:23:23,318 --> 00:23:26,655
że mówią o jednym
ze swoich koni wyścigowych.

346
00:23:26,738 --> 00:23:29,074
„Był dobrym chłopcem”.

347
00:23:37,541 --> 00:23:39,543
Cassius jedzie do Miami

348
00:23:40,544 --> 00:23:42,504
trenować pod okiem Angelo Dundee,

349
00:23:43,088 --> 00:23:45,674
jednego z najlepszych trenerów w branży.

350
00:23:47,217 --> 00:23:48,844
SŁYNNA SIŁOWNIA NA 5. ULICY

351
00:23:50,303 --> 00:23:53,765
A potem spotkał człowieka
o imieniu Abdul Rahman,

352
00:23:54,349 --> 00:23:55,475
„Kapitana Sama”.

353
00:23:57,269 --> 00:23:59,813
Mój ojciec był kapitanem meczetu w Miami.

354
00:24:00,313 --> 00:24:04,067
W tamtych czasach to były okolice meczetu.

355
00:24:04,151 --> 00:24:07,696
Sprzedaje gazetę Muhammad Speaks.

356
00:24:07,779 --> 00:24:11,158
Słyszy, jak facet z naprzeciwka krzyczy:

357
00:24:11,950 --> 00:24:13,994
„Czemu nazywamy się Murzynami?

358
00:24:14,911 --> 00:24:17,539
Dlaczego jesteśmy głusi, niemi i ślepi?

359
00:24:18,331 --> 00:24:22,419
Dlaczego wszyscy robią postępy,
a my jesteśmy tak daleko w tyle?”

360
00:24:22,502 --> 00:24:25,797
Mój tata odparł: „Hej, stary.
Widzę, że znasz nauki”.

361
00:24:26,631 --> 00:24:28,383
„Tak. Jestem Cassius Clay”.

362
00:24:28,884 --> 00:24:31,636
Od razu była między nimi
automatyczna chemia.

363
00:24:32,888 --> 00:24:36,933
Większość Ameryki nie pojmuje,

364
00:24:37,017 --> 00:24:39,019
że Cassius Clay ma sekret.

365
00:24:39,853 --> 00:24:42,147
Że prowadzi podwójne życie.

366
00:24:48,528 --> 00:24:53,492
W 1959 roku Cassius Clay jest w Chicago
na pokazie boksu amatorskiego.

367
00:24:54,326 --> 00:24:57,996
Ma trochę wolnego i na ulicy
widzi członków Narodu Islamu.

368
00:24:58,079 --> 00:24:59,372
PRAWDA TO NAJLEPSZA BROŃ

369
00:25:01,500 --> 00:25:03,710
Jeden z nich daje mu płytę.

370
00:25:04,503 --> 00:25:07,631
- „Niebo białego człowieka”…
- …„to piekło czarnych ludzi”

371
00:25:07,714 --> 00:25:11,009
autorstwa Louisa X,
późniejszego Louisa Farrakhana,

372
00:25:11,092 --> 00:25:13,762
niegdyś znanego
jako Calypso Gene The Charmer.

373
00:25:15,430 --> 00:25:19,226
NIEGDYŚ CALYPSO GENE THE CHARMER

374
00:25:23,104 --> 00:25:28,193
Cassius zabiera tę płytę do Louisville
i odtwarza ją w kółko.

375
00:25:45,252 --> 00:25:47,963
Kiedy ćwiczył w siłowni
na 5. Ulicy w Miami,

376
00:25:48,672 --> 00:25:51,800
widziałem w obozie zmieniające się twarze.

377
00:25:52,717 --> 00:25:57,138
Jest z nim Sam Saxon – Kapitan Sam.

378
00:25:57,222 --> 00:25:59,975
I o ile Angelo Dundee wie,

379
00:26:00,058 --> 00:26:02,811
to kumpel z dzieciństwa,
który mu towarzyszy.

380
00:26:02,894 --> 00:26:05,522
Właśnie skończyłem walkę
z Henrym Cooperem.

381
00:26:05,605 --> 00:26:07,315
Spotykali się codziennie.

382
00:26:08,024 --> 00:26:10,735
Uczył Cassiusa Claya o islamie.

383
00:26:11,778 --> 00:26:13,655
Udzielał mu nauk.

384
00:26:16,533 --> 00:26:21,246
Naród Islamu zapewnia Clayowi

385
00:26:21,913 --> 00:26:25,834
dostęp do czarnej doskonałości

386
00:26:25,917 --> 00:26:28,587
i najlepszych osiągnięć czarnych.

387
00:26:30,338 --> 00:26:33,925
Kapitan Sam zaczyna
mentorować Cassiusowi Clayowi…

388
00:26:34,634 --> 00:26:36,428
Oto, czego nauczam.

389
00:26:36,511 --> 00:26:39,848
…w zakresie kariery
czcigodnego Elijah Muhammada…

390
00:26:40,599 --> 00:26:42,392
I ci czarni przywódcy…

391
00:26:42,475 --> 00:26:46,271
…i rodzącej się sławy Malcolma X.

392
00:26:46,771 --> 00:26:50,275
Cassius zbliża się do Narodu Islamu.

393
00:26:51,234 --> 00:26:53,069
Nie wstępuje w jego szeregi,

394
00:26:53,695 --> 00:26:55,655
ale wykazuje zainteresowanie.

395
00:26:58,450 --> 00:27:02,287
Myślisz, że twój brat mógł
stać się najlepszym bez swojej wiary?

396
00:27:03,204 --> 00:27:04,080
Nie.

397
00:27:04,164 --> 00:27:07,334
Wiara w islam dała mu pewność siebie.

398
00:27:07,917 --> 00:27:09,836
Bóg jest przyzwoity.

399
00:27:09,919 --> 00:27:12,839
Bóg jest potężny, Bóg jest sprawiedliwy.

400
00:27:12,922 --> 00:27:16,092
Elijah Muhammad i Malcolm X
dali mu tę pewność siebie.

401
00:27:20,013 --> 00:27:25,352
W czerwcu Cassius i jego brat
byli w domu w Louisville,

402
00:27:26,394 --> 00:27:28,355
gdy zadzwonił Kapitan Sam.

403
00:27:29,397 --> 00:27:33,193
Naród Islamu organizował
duży wiec w Detroit.

404
00:27:33,693 --> 00:27:36,363
Cassius i Rudy byli podekscytowani.

405
00:27:36,446 --> 00:27:38,698
Nigdy nie widzieli Posłańca na żywo.

406
00:27:38,782 --> 00:27:41,493
Kapitan Sam jedzie z Miami do Louisville,

407
00:27:41,576 --> 00:27:44,287
odbiera braci Clay i jadą do Detroit.

408
00:27:45,163 --> 00:27:49,459
Ale zanim wejdą na stadion,
Sam zabiera ich do knajpy,

409
00:27:50,001 --> 00:27:54,214
w której siedzi Malcolm X.

410
00:27:57,175 --> 00:28:00,970
Malcolm X siedzi przy stole

411
00:28:01,054 --> 00:28:04,182
tak jak zawsze – twarzą w stronę drzwi.

412
00:28:04,265 --> 00:28:07,477
Prawie jak w starym westernie.

413
00:28:09,688 --> 00:28:12,065
Wokół stołu Malcolma stoją strażnicy.

414
00:28:13,024 --> 00:28:14,567
Cassius jest onieśmielony.

415
00:28:18,446 --> 00:28:20,240
Rzadko go to spotyka.

416
00:28:21,116 --> 00:28:24,494
„Zachowywał się tak,
jakbym miał wiedzieć, kim jest.

417
00:28:25,245 --> 00:28:26,955
Nigdy o nim nie słyszałem.

418
00:28:27,539 --> 00:28:30,291
Nasze światy były od siebie różne.

419
00:28:31,042 --> 00:28:35,088
Elijah Muhammad
wręcz poinstruował muzułmanów,

420
00:28:35,171 --> 00:28:37,507
by nie uprawiali sportów”.

421
00:28:39,008 --> 00:28:39,968
To zabawne.

422
00:28:40,802 --> 00:28:44,264
Mój ojciec nie wiedział,
kim on jest, ale zaakceptował

423
00:28:44,347 --> 00:28:47,434
jego wysokie mniemanie o sobie.

424
00:28:48,059 --> 00:28:50,770
„Skoro on myśli, że jest sławny,

425
00:28:51,354 --> 00:28:54,858
pójdę za ciosem.
»Jasne, że cię znam. Jesteś wielki«”.

426
00:28:58,611 --> 00:29:00,113
Malcolm X był geniuszem.

427
00:29:01,740 --> 00:29:05,201
Mówił prawdę
o złym traktowaniu czarnych w Ameryce.

428
00:29:06,161 --> 00:29:07,746
To nie nienawiść, a prawda.

429
00:29:09,831 --> 00:29:12,709
Rudy i Cassius idą na stadion.

430
00:29:13,710 --> 00:29:15,044
I co widzą?

431
00:29:17,255 --> 00:29:19,883
Widzą armię czarnych mężczyzn.

432
00:29:19,966 --> 00:29:21,217
Dumnych czarnych

433
00:29:21,301 --> 00:29:24,053
w czarnych garniturach i muszkach.

434
00:29:24,137 --> 00:29:27,056
Panuje poczucie porządku,
poczucie dyscypliny.

435
00:29:27,140 --> 00:29:30,935
Zanim pojawili się biali,
mieliśmy wielkie cywilizacje,

436
00:29:31,019 --> 00:29:35,398
równie potężne, jak to,
co biali ustanowili na ziemi.

437
00:29:35,982 --> 00:29:40,320
A wiadomość, którą Cassius słyszy
tego dnia, to separacja albo śmierć.

438
00:29:41,237 --> 00:29:43,615
Separacja albo śmierć.

439
00:29:44,491 --> 00:29:48,369
Nie chcemy integracji. Chcemy separacji.

440
00:29:50,246 --> 00:29:54,209
Nie chcemy nic poza wolnością,

441
00:29:55,001 --> 00:29:58,254
by posiadać część Ziemi
i móc nazwać ją naszą.

442
00:30:01,216 --> 00:30:04,344
To postrzeganie
białego człowieka jako diabła

443
00:30:04,427 --> 00:30:07,597
było bardzo atrakcyjne dla ludzi,

444
00:30:07,680 --> 00:30:11,309
którzy doświadczyli piekła z rąk białych.

445
00:30:11,392 --> 00:30:15,688
Po co nam chrześcijaństwo,

446
00:30:16,481 --> 00:30:23,321
skoro religia nie obroni nas
przed linczami?

447
00:30:23,404 --> 00:30:24,239
Prawda.

448
00:30:25,907 --> 00:30:28,368
Mówią, że są wyznawcami Jezusa.

449
00:30:28,868 --> 00:30:30,703
To wyznawcy diabła.

450
00:30:39,629 --> 00:30:42,382
„Czasem słyszałem, że Cassius pojawiał się

451
00:30:42,465 --> 00:30:46,719
w muzułmańskich meczetach
i restauracjach w różnych miastach.

452
00:30:48,179 --> 00:30:52,392
I jeśli przemawiałem
w rozsądnej odległości od miejsca,

453
00:30:52,475 --> 00:30:56,020
w którym Cassius był, pojawiał się tam”.

454
00:31:09,617 --> 00:31:11,870
W marcu 1963 roku

455
00:31:13,413 --> 00:31:16,916
Cassius jest w Nowym Jorku,
by walczyć z Dougiem Jonesem.

456
00:31:17,000 --> 00:31:18,877
MADISON SQUARE GARDEN

457
00:31:19,460 --> 00:31:20,587
Kto tam jest?

458
00:31:22,005 --> 00:31:26,301
Malcolm zainteresował się
tym młodym zawodnikiem.

459
00:31:26,801 --> 00:31:29,929
Clay wygrał jednogłośnie.

460
00:31:30,013 --> 00:31:30,847
ZWYCIĘZCA

461
00:31:31,514 --> 00:31:35,810
Następnego dnia
Cassius Clay jest widziany publicznie

462
00:31:35,894 --> 00:31:39,397
w ciemnym garniturze,
białej koszuli i czarnej muszce.

463
00:31:40,523 --> 00:31:43,109
Potem udziela wywiadu New York Post.

464
00:31:43,943 --> 00:31:47,780
Zapytano go, czemu nie maszeruje
w obronie praw obywatelskich.

465
00:31:49,240 --> 00:31:51,743
Odpowiedział: „Nie wierzę w brak przemocy.

466
00:31:52,535 --> 00:31:55,538
Wierzę w oko za oko i w ząb za ząb”.

467
00:31:56,581 --> 00:31:58,166
To jasne, co się stało.

468
00:31:58,750 --> 00:31:59,834
Jest w Harlemie.

469
00:32:00,501 --> 00:32:02,170
Spędzał czas z Malcolmem.

470
00:32:03,212 --> 00:32:07,675
Malcolm przyprowadził Muhammada Alego
do świątyni i przedstawił go nam.

471
00:32:07,759 --> 00:32:12,513
Mieli taką relację jak uczeń i nauczyciel.

472
00:32:14,390 --> 00:32:15,975
Różnili się wiekiem.

473
00:32:16,059 --> 00:32:19,103
Dwudziestodwuletni Adonis

474
00:32:19,187 --> 00:32:23,650
i Malcolm, nieco starszy wiekiem,

475
00:32:23,733 --> 00:32:25,610
ze zrozumieniem świata,

476
00:32:25,693 --> 00:32:28,613
które będzie ważne dla Muhammada Alego.

477
00:32:28,696 --> 00:32:33,368
Przy Malcolmie nie da się nie uczyć.
Malcolm dzielił się mądrością.

478
00:32:38,456 --> 00:32:41,334
Jeśli rząd nie może nas bronić,
co mamy zrobić?

479
00:32:41,834 --> 00:32:45,088
Kto zbombardował kościół
w Birmingham w Alabamie?

480
00:32:45,171 --> 00:32:46,422
CZWORO DZIECI ZMARŁO

481
00:32:47,757 --> 00:32:51,344
Jeśli nie potrafią tego odkryć,
niech pozwolą nam to zbadać.

482
00:32:51,427 --> 00:32:52,762
A kiedy dowiemy się…

483
00:32:53,638 --> 00:32:56,265
Nie chcę tego słuchać.
A kiedy dowiemy się,

484
00:32:56,349 --> 00:33:00,603
kto zabił nasze maleństwa,

485
00:33:00,687 --> 00:33:05,191
to według prawa morderca
powinien zostać zamordowany.

486
00:33:05,274 --> 00:33:07,276
Gdy Cassius spotyka Malcolma X,

487
00:33:08,111 --> 00:33:12,156
nie ma pojęcia, że Malcolm
zmierza w nowym kierunku politycznym.

488
00:33:12,824 --> 00:33:15,952
Malcolm wierzy, że Naród Islamu ma szansę

489
00:33:16,035 --> 00:33:19,580
znacząco zmienić sytuację,
jeśli stanie na linii frontu.

490
00:33:19,664 --> 00:33:22,417
Nie dajcie się zwieść
czarnym kaznodziejom-lizusom.

491
00:33:22,500 --> 00:33:25,461
Gdy pies cię atakuje, łapiesz tego psa,

492
00:33:25,545 --> 00:33:27,672
czy jest dwunożny, czy czworonożny.

493
00:33:28,172 --> 00:33:32,427
Nie opowiadał się za przemocą,
ale za samoobroną.

494
00:33:34,220 --> 00:33:35,430
Nie chcemy rozróby.

495
00:33:35,513 --> 00:33:38,141
Nie rób problemów, to ich nie będzie.

496
00:33:38,808 --> 00:33:42,437
Ale jeśli przyjdziesz po nas,
bądź gotów do walki,

497
00:33:42,520 --> 00:33:46,232
bo nie jesteśmy zwolennikami
filozofii Martina Luthera Kinga.

498
00:33:48,234 --> 00:33:50,778
Ale Elijah kazał mu ustąpić.

499
00:33:53,281 --> 00:33:56,617
W listach do Malcolma
Elijah przypomina mu:

500
00:33:57,493 --> 00:34:00,913
„Nie mów nic, czego sam nie powiedziałem”.

501
00:34:02,874 --> 00:34:04,751
Elijah powiedział:

502
00:34:04,834 --> 00:34:08,504
„Sąd białej Ameryki nadejdzie z rąk Boga”.

503
00:34:09,756 --> 00:34:15,386
Nie było to zbieżne
z pragnieniem Malcolma,

504
00:34:15,470 --> 00:34:17,388
by domagać się sprawiedliwości.

505
00:34:17,472 --> 00:34:20,058
Póki na czele walki
o prawa obywatelskie stoją…

506
00:34:20,141 --> 00:34:21,100
PROGRAM THE OPEN MIND

507
00:34:21,184 --> 00:34:23,436
Mówiąc „stoją” używam cudzysłowu.

508
00:34:23,519 --> 00:34:27,607
Póki tłamszą ją
czarni przywódcy w typie wuja Toma,

509
00:34:27,690 --> 00:34:32,361
póty białe władze nie będą się martwić.
Obawa pojawia się, gdy czarni ludzie

510
00:34:32,445 --> 00:34:37,075
gotowi są wybuchnąć,
tym samym niszcząc część mebli w ich domu.

511
00:34:37,658 --> 00:34:39,827
Mój ojciec kochał jego odwagę.

512
00:34:40,369 --> 00:34:45,666
W prezentowaniu swojej osoby
wzorował się na Malcolmie.

513
00:34:48,086 --> 00:34:54,717
Pojawiają się początkowe,
narastające napięcia

514
00:34:55,802 --> 00:34:58,888
między czcigodnym Elijah Muhammadem
a Malcolmem X.

515
00:34:59,388 --> 00:35:02,892
Elijah Muhammad nie był charyzmatyczny

516
00:35:02,975 --> 00:35:05,103
tak jak Malcolm.

517
00:35:05,186 --> 00:35:09,190
Bo nie podoba wam się idea
białych strzelających do czarnych.

518
00:35:09,732 --> 00:35:12,360
I jesteście gotowi
coś z tym zrobić, prawda?

519
00:35:12,860 --> 00:35:13,820
Wiemy, że tak.

520
00:35:13,903 --> 00:35:17,490
Szeregowi członkowie Narodu Islamu
kochali Malcolma.

521
00:35:17,573 --> 00:35:19,325
Dzięki niemu wielu ludzi

522
00:35:19,408 --> 00:35:25,832
mogło bezpośrednio poznać
nauki Elijah Muhammada.

523
00:35:26,916 --> 00:35:30,711
Gdy Malcolm zaczął działać
jak intelektualista,

524
00:35:31,546 --> 00:35:36,843
osiągnął punkt, w którym jego interesy
i interesy Narodu się rozeszły.

525
00:35:38,719 --> 00:35:42,098
Efektem tego było większe napięcie
i częstsze konflikty.

526
00:35:45,810 --> 00:35:46,811
„Lubiłem go.

527
00:35:47,562 --> 00:35:50,439
Jakaś jego zaraźliwa cecha sprawiła,

528
00:35:50,523 --> 00:35:54,318
że był jednym z niewielu ludzi,
których zaprosiłem do domu”.

529
00:35:57,530 --> 00:35:58,698
Rozmawiali ze sobą.

530
00:35:58,781 --> 00:36:02,952
Pewnie przez telefon, choć w sekrecie.

531
00:36:03,452 --> 00:36:07,915
Ale w Louisville Sponsoring Group
zaczęli orientować się, co się dzieje.

532
00:36:07,999 --> 00:36:10,501
Zaczęli rozumieć,

533
00:36:10,585 --> 00:36:14,088
że Cassius był powiązany z muzułmanami.

534
00:36:14,172 --> 00:36:16,549
Zaczęli się wycofywać.

535
00:36:17,842 --> 00:36:20,178
I nagle w retoryce Cassiusa Claya

536
00:36:20,261 --> 00:36:24,015
zaczynamy słyszeć echo Malcolma X.

537
00:36:27,435 --> 00:36:30,521
Lipiec 1963 roku, Chicago.

538
00:36:31,230 --> 00:36:34,025
Bruce Hills, reporter z Chicago Sun-Times,

539
00:36:34,108 --> 00:36:36,694
czatuje pod Uniwersytetem Islamu,

540
00:36:36,777 --> 00:36:38,779
szkołą Narodu Islamu.

541
00:36:39,822 --> 00:36:43,618
W jakiś sposób dowiaduje się,
że za uniwersytetem

542
00:36:43,701 --> 00:36:45,953
stoi czerwony cadillac.

543
00:36:47,038 --> 00:36:50,249
Wychodzi Cassius, Rudy i kilku innych.

544
00:36:51,209 --> 00:36:52,960
Bruce Hills się cieszy.

545
00:36:53,044 --> 00:36:54,295
Oczy mu błyszczą,

546
00:36:55,213 --> 00:36:57,632
gdy zaczyna podążać za autem Cassiusa.

547
00:36:58,758 --> 00:37:01,302
Bruce namawia Cassiusa, by opuścił szybę.

548
00:37:02,720 --> 00:37:06,224
Widzi, że Cassius ma przypinkę
z gwiazdą i półksiężycem.

549
00:37:06,307 --> 00:37:08,809
„Co jest? Jesteś członkiem Narodu Islamu?”

550
00:37:09,602 --> 00:37:12,730
Na początku Cassius Clay mówi: „Nie”.
A potem pyta…

551
00:37:12,813 --> 00:37:14,232
„A co, jeśli jestem?

552
00:37:15,358 --> 00:37:17,026
To świetna organizacja”.

553
00:37:17,944 --> 00:37:23,199
I jadą tak, póki Rudy nie wjeżdża
na autostradę wyjazdową z Chicago.

554
00:37:26,410 --> 00:37:28,955
Historia opublikowana przez Bruce’a Hillsa

555
00:37:29,038 --> 00:37:32,708
nie nabiera jeszcze rozpędu w prasie.

556
00:37:34,001 --> 00:37:38,673
Ale jest oczywiste,
że ma związek z Narodem Islamu.

557
00:37:39,715 --> 00:37:45,554
Fakt, że Cassius Clay
był w jakiś sposób związany z tą grupą

558
00:37:45,638 --> 00:37:47,390
zaniepokoiło wielu białych.

559
00:37:48,140 --> 00:37:51,519
A FBI twierdzi, że grupa ta
stanowi potencjalne zagrożenie

560
00:37:51,602 --> 00:37:55,022
dla bezpieczeństwa wewnętrznego USA.

561
00:37:57,024 --> 00:37:59,902
J. Edgar Hoover był dyrektorem FBI

562
00:37:59,986 --> 00:38:02,530
podczas kadencji Kennedy’ego.

563
00:38:04,240 --> 00:38:09,161
Hoover i FBI przeprowadzili
program kontrwywiadowczy,

564
00:38:09,245 --> 00:38:12,957
który miał ukrócić działalność
Elijah Muhammada i Malcolma X.

565
00:38:15,751 --> 00:38:17,878
Nie chodziło tylko o bierny nadzór,

566
00:38:17,962 --> 00:38:20,423
ale o aktywną infiltrację

567
00:38:20,923 --> 00:38:26,053
mającą na celu
osłabienie wpływu Narodu Islamu

568
00:38:26,137 --> 00:38:28,973
i zneutralizowanie wpływu Malcolma.

569
00:38:29,849 --> 00:38:34,937
Codziennie knują, jak powstrzymać
Elijah i jego zwolenników.

570
00:38:35,646 --> 00:38:37,815
Ale myślę, że się spóźniliście.

571
00:38:42,987 --> 00:38:45,531
Mamy do czynienia z kwestią moralną.

572
00:38:46,324 --> 00:38:48,242
Równie starą, co Pismo

573
00:38:48,326 --> 00:38:50,995
i równie jasną,
co amerykańska konstytucja.

574
00:38:51,829 --> 00:38:53,247
Sednem pytania jest to,

575
00:38:54,040 --> 00:38:57,168
czy wszyscy Amerykanie
powinni mieć równe prawa

576
00:38:57,668 --> 00:38:59,086
i równe możliwości.

577
00:39:00,046 --> 00:39:02,590
Czy będziemy traktować
naszych rodaków tak,

578
00:39:02,673 --> 00:39:04,216
jak sami chcemy być traktowani.

579
00:39:08,721 --> 00:39:09,638
22 LISTOPADA

580
00:39:09,722 --> 00:39:13,100
Oficjalna wiadomość z Dallas w Teksasie.

581
00:39:13,184 --> 00:39:18,439
Prezydent Kennedy zmarł
o 13.00 czasu centralnego.

582
00:39:28,324 --> 00:39:31,744
Aleją smutku przewożą ciało
prezydenta Johna F. Kennedy’ego,

583
00:39:31,827 --> 00:39:35,748
męczeńskiego bohatera, by wystawić je
na widok publiczny pod kopułą Kapitolu.

584
00:39:36,916 --> 00:39:39,085
Gdy Kennedy zmarł,

585
00:39:39,168 --> 00:39:43,881
Elijah Muhammad poinstruował
wszystkie świątynie,

586
00:39:45,424 --> 00:39:50,888
by w jego gestii pozostawiły
wyrażenie uczuć Narodu

587
00:39:50,971 --> 00:39:52,681
wobec śmierci prezydenta.

588
00:39:53,265 --> 00:39:56,477
Elijah Muhammad z domu w Phoenix
zadzwonił do gazety,

589
00:39:56,560 --> 00:40:00,731
nakazując umieszczenie oświadczenia
na pierwszej stronie. Brzmi ono:

590
00:40:00,815 --> 00:40:05,528
„Wraz z resztą świata jesteśmy zszokowani
zabójstwem naszego prezydenta”.

591
00:40:07,154 --> 00:40:09,365
Muszę uszanować słowa Posłańca.

592
00:40:09,448 --> 00:40:10,741
Żadnych oświadczeń.

593
00:40:12,118 --> 00:40:13,369
Rozumiem to.

594
00:40:13,994 --> 00:40:17,373
Ale jeśli głosisz,
że biały człowiek jest diabłem,

595
00:40:17,873 --> 00:40:19,375
to kim jest Kennedy?

596
00:40:19,875 --> 00:40:22,545
Jeśli o mnie chodzi,
nic dla mnie nie zrobił.

597
00:40:23,045 --> 00:40:25,005
Nadal muszę…

598
00:40:25,089 --> 00:40:27,967
sam się utrzymywać. On mnie nie wspiera.

599
00:40:28,551 --> 00:40:31,470
Ale muszę iść
za czcigodnym Elijah Muhammadem.

600
00:40:31,554 --> 00:40:33,931
Wyraził się jasno. Żadnych oświadczeń.

601
00:40:35,516 --> 00:40:40,187
Mimo poleceń Posłańca

602
00:40:40,896 --> 00:40:42,440
Malcolm zabrał głos.

603
00:40:44,525 --> 00:40:47,319
Malcolm X, prawa ręka
ruchu czarnych muzułmanów,

604
00:40:47,403 --> 00:40:50,114
wyraził radość
z zabójstwa prezydenta Kennedy’ego

605
00:40:50,197 --> 00:40:51,824
podczas niedzielnego wiecu.

606
00:40:51,907 --> 00:40:53,868
Zdaniem Malcolma zabójstwo prezydenta

607
00:40:53,951 --> 00:40:56,579
to przykład:
„co człowiek sieje, to i żąć będzie”.

608
00:40:56,662 --> 00:40:58,038
Dodał, cytujemy:

609
00:40:58,122 --> 00:40:59,999
„Wychowałem się na farmie,

610
00:41:00,082 --> 00:41:04,587
więc czas żniw nie jest dla mnie
czymś smutnym, tylko wesołym”.

611
00:41:04,670 --> 00:41:06,547
Dziś w Chicago Elijah Muhammad,

612
00:41:06,630 --> 00:41:08,674
przywódca antybiałych muzułmanów,

613
00:41:08,757 --> 00:41:12,011
zawiesił Malcolma X
i wyrzekł się jego słów.

614
00:41:12,511 --> 00:41:16,682
To dało Elijah Muhammadowi
społecznie akceptowalną wymówkę,

615
00:41:17,475 --> 00:41:19,852
by uciszyć Malcolma.

616
00:41:23,063 --> 00:41:24,690
Nie wolno mu głosić kazań,

617
00:41:24,773 --> 00:41:28,027
nie wolno mu przychodzić
do meczetu w Harlemie.

618
00:41:28,110 --> 00:41:32,364
Ba, członkowie tego meczetu
też nie mogą być powiązani z Malcolmem.

619
00:41:36,285 --> 00:41:38,287
To był kryzys w jego życiu.

620
00:41:40,581 --> 00:41:45,211
Uważał Elijah Muhammada
za swego osobistego zbawcę.

621
00:41:45,794 --> 00:41:47,755
Czcigodny Elijah Muhammad.

622
00:41:49,840 --> 00:41:55,179
Jego uczucia były bez wątpienia
głębokie i pobożne.

623
00:41:55,262 --> 00:41:58,891
Chcę cię przeprosić za to,
że cię zawiodłem,

624
00:41:59,600 --> 00:42:02,811
za popełnione błędy,
zwłaszcza w minionym roku.

625
00:42:04,813 --> 00:42:06,982
A nade wszystko modlę się do Allaha,

626
00:42:07,066 --> 00:42:09,985
byś znalazł w sercu
miłosierdzie i przebaczenie.

627
00:42:11,612 --> 00:42:14,573
Jest rozdarty między myślą,

628
00:42:14,657 --> 00:42:17,159
że Elijah Muhammad jest mu niczym ojciec,

629
00:42:17,243 --> 00:42:21,372
a faktem, że ojciec trzyma go za gardło.

630
00:42:24,208 --> 00:42:27,878
Ta narastająca przepaść
miała się stać dużym problemem

631
00:42:27,962 --> 00:42:30,256
między innymi dla Muhammada Alego.

632
00:42:33,634 --> 00:42:35,344
Jeśli Sonny Liston mnie złoi,

633
00:42:36,387 --> 00:42:38,889
ucałuję jego stopy w deszczu,

634
00:42:39,890 --> 00:42:43,644
powiem mu, że jest najlepszy
i wsiądę w następny samolot!

635
00:42:43,727 --> 00:42:46,021
To myślę o Sonnym Listonie!

636
00:42:46,105 --> 00:42:47,940
Patrząc na Listona i Alego,

637
00:42:48,023 --> 00:42:51,068
masz bandziora z jednej strony,

638
00:42:51,569 --> 00:42:53,112
a pyskacza z drugiej.

639
00:42:53,195 --> 00:42:56,407
Spójrz na mnie, jestem pewny siebie!
Nie pokonasz mnie!

640
00:42:56,490 --> 00:42:59,285
Odbyłem 180 walk amatorskich,
22 walki zawodowe

641
00:42:59,368 --> 00:43:00,786
i jestem ładny jak dziewczyna!

642
00:43:03,247 --> 00:43:05,291
Ludzie bali się Listona.

643
00:43:07,293 --> 00:43:11,130
Sonny Liston był bokserem,
który nauczył się walki w więzieniu

644
00:43:12,631 --> 00:43:16,635
i pracował dla mafii jako egzekutor.

645
00:43:17,970 --> 00:43:20,973
Jeśli wisiałeś komuś kasę,
Sonny składał ci wizytę.

646
00:43:21,890 --> 00:43:26,854
W osiem rund go powalę, ja się nie chwalę.
Jeśli pyskować ma chęć, powalę go w pięć.

647
00:43:28,314 --> 00:43:31,150
Ponieważ Cassius był skupiony

648
00:43:31,233 --> 00:43:33,277
na treningu do tej walki,

649
00:43:33,360 --> 00:43:37,364
nie sądzę, by był świadomy
wewnętrznych konfliktów

650
00:43:37,448 --> 00:43:38,741
w Narodzie Islamu.

651
00:43:41,493 --> 00:43:45,706
15 stycznia 1964 roku
Malcolm jedzie na południe.

652
00:43:45,789 --> 00:43:49,418
Pojedzie z rodziną do Miami
odwiedzić Cassiusa Claya.

653
00:43:50,628 --> 00:43:54,131
Przedtem dzwoni do Cassiusa,
a ten odpowiada: „Świetnie”.

654
00:43:54,214 --> 00:43:56,508
Cieszy się, że go zobaczy.

655
00:43:56,592 --> 00:43:59,386
Wiemy, że ta rozmowa między nimi
miała miejsce,

656
00:43:59,470 --> 00:44:01,263
bo nowojorski agent FBI

657
00:44:01,347 --> 00:44:04,516
natychmiast zadzwonił do biura w Miami

658
00:44:04,600 --> 00:44:06,310
i przekazał wytyczne:

659
00:44:06,393 --> 00:44:09,104
„Malcolm przyleci tym konkretnym lotem.

660
00:44:09,688 --> 00:44:12,024
Cassius Clay tam będzie.

661
00:44:12,107 --> 00:44:14,485
Macie śledzić ich auto”.

662
00:44:18,530 --> 00:44:20,824
Miami było jedynym miejscem,

663
00:44:20,908 --> 00:44:24,244
gdzie pojechaliśmy
jako rodzina na wakacje,

664
00:44:24,912 --> 00:44:27,414
by spędzić je w cudzym domu.

665
00:44:27,498 --> 00:44:29,792
DOM CASSIUSA CLAYA
MIAMI, FLORYDA

666
00:44:31,210 --> 00:44:33,712
To rodzinne zdjęcie mojej matki

667
00:44:33,796 --> 00:44:37,383
i moich dwóch starszych sióstr
Attallah i Qubilah,

668
00:44:37,925 --> 00:44:40,302
a ja siedzę na kolanach Muhammada Alego.

669
00:44:42,304 --> 00:44:46,433
Fakt, że mój ojciec
zabrał swoją żonę i dzieci

670
00:44:47,101 --> 00:44:48,352
do jego domu,

671
00:44:49,395 --> 00:44:52,648
oznacza, że ufał mu w stu procentach.

672
00:44:54,358 --> 00:44:57,820
Mój tata uważał go za przyjaciela,
za członka rodziny.

673
00:44:57,903 --> 00:45:02,449
Malcolm był jedną z niewielu osób,
którym mógł zaufać.

674
00:45:05,911 --> 00:45:08,414
Malcolm potrzebował sojuszników.

675
00:45:08,497 --> 00:45:11,083
W ruchu był odosobniony.

676
00:45:12,334 --> 00:45:14,628
Cassius mógł być wielką rybą.

677
00:45:14,712 --> 00:45:18,507
Sądzę, że Malcolm
mógł to sobie wykalkulować.

678
00:45:19,633 --> 00:45:23,470
Nie można wykluczyć, że miał taki motyw,

679
00:45:23,554 --> 00:45:25,639
że mógł być wyrachowany.

680
00:45:25,723 --> 00:45:28,600
To ktoś, kogo mogę wykorzystać,

681
00:45:28,684 --> 00:45:31,353
bo staje się osobą wpływową

682
00:45:31,437 --> 00:45:32,938
i może mi pomóc.

683
00:45:36,024 --> 00:45:39,945
Malcolm wysyła te zdjęcia
do dwóch czarnych gazet.

684
00:45:41,530 --> 00:45:44,199
Malcolm chce przypomnieć
Elijah Muhammadowi,

685
00:45:44,700 --> 00:45:46,702
że Cassius Clay jest w stanie

686
00:45:46,785 --> 00:45:50,205
przyciągnąć do ruchu ludzi
i że są sobie bliscy jak bracia.

687
00:45:52,249 --> 00:45:53,917
Malcolm proponuje:

688
00:45:54,001 --> 00:45:57,546
„A co, gdybym na uroczystości
Dnia Zbawiciela…” –

689
00:45:57,629 --> 00:46:01,550
który miał być dzień po walce –
„…pojawił się z Cassiusem Clayem?”

690
00:46:03,886 --> 00:46:06,513
„Chcę wrócić, czcigodny Posłańcu,

691
00:46:07,014 --> 00:46:10,851
i mam kogoś, kto pomoże naszej sprawie”.

692
00:46:15,689 --> 00:46:18,025
Na tydzień przed walką

693
00:46:18,108 --> 00:46:20,611
pojawia się Malcolm X.

694
00:46:21,612 --> 00:46:24,448
Wpada na kilka treningów w obozie.

695
00:46:25,115 --> 00:46:28,786
Poproszono go, by sobie poszedł

696
00:46:29,870 --> 00:46:31,747
do domu.

697
00:46:31,830 --> 00:46:34,500
Może wrócić na samą walkę.

698
00:46:35,209 --> 00:46:42,049
Punktem spornym wówczas
było to, czy Cassius Clay

699
00:46:42,132 --> 00:46:46,011
był członkiem Narodu Islamu.

700
00:46:46,929 --> 00:46:50,140
Nie chcieli, by muzułmanin
był mistrzem wagi ciężkiej,

701
00:46:50,224 --> 00:46:52,017
więc mu grozili.

702
00:46:52,559 --> 00:46:56,146
Cassius pakował się już
do autobusu, żeby wyjechać,

703
00:46:56,230 --> 00:46:58,440
bo powiedzieli, że odwołują walkę,

704
00:46:58,524 --> 00:47:01,777
ale promotorzy się dowiedzieli
i przyszli z tekstem:

705
00:47:01,860 --> 00:47:04,404
„Nie mów nikomu, że jesteś muzułmaninem”.

706
00:47:10,244 --> 00:47:12,913
28 lutego 1985 roku.

707
00:47:14,957 --> 00:47:16,959
Mistrzostwa świata wagi ciężkiej.

708
00:47:17,042 --> 00:47:19,753
Malcolm wraca do Miami.

709
00:47:21,171 --> 00:47:24,258
W Miami na Florydzie,
gdzie Pochodnia Przyjaźni

710
00:47:24,341 --> 00:47:28,679
symbolizuje powitanie dobrych ludzi
wszystkich ras i wyznań.

711
00:47:29,888 --> 00:47:31,849
W Miami obowiązuje segregacja.

712
00:47:31,932 --> 00:47:35,477
Musi nocować w hotelu tylko dla czarnych.

713
00:47:37,020 --> 00:47:40,190
Gdy tylko zajedziesz
pod wejście Hampton House,

714
00:47:40,274 --> 00:47:42,025
zostaniesz ciepło powitany.

715
00:47:42,109 --> 00:47:43,527
To dom z dala od domu

716
00:47:43,610 --> 00:47:46,989
dla tysięcy gości ze Stanów Zjednoczonych

717
00:47:47,072 --> 00:47:48,407
i wielu obcych krajów,

718
00:47:48,490 --> 00:47:51,285
którzy szukają wspaniałego,
florydzkiego słońca.

719
00:47:55,622 --> 00:47:56,707
CENTRUM KULTURY

720
00:47:56,790 --> 00:48:00,043
Chcesz stracić kasę, kolego?
Głupi, postaw na Sonny’ego.

721
00:48:00,127 --> 00:48:02,713
A jeśli milsza ci nadzieja,
postaw na Claya.

722
00:48:04,673 --> 00:48:08,051
Zawsze uważałem, że Sonny Liston

723
00:48:08,552 --> 00:48:12,472
w rzeczywistości bał się
tylko jednego: szaleńca.

724
00:48:15,017 --> 00:48:18,353
Spędził sporo czasu w więzieniu,

725
00:48:18,854 --> 00:48:21,273
gdzie widział, jak ludzie tracili rozum.

726
00:48:22,024 --> 00:48:24,776
Cassius wykorzystał to,

727
00:48:25,277 --> 00:48:28,196
nękając go i wyśmiewając.

728
00:48:29,573 --> 00:48:32,492
Podczas ważenia oszalał,

729
00:48:32,576 --> 00:48:34,995
próbując dorwać Sonny’ego Listona.

730
00:48:36,288 --> 00:48:40,751
Szalony człowiek, który nie miał
nic do stracenia, mógł cię skrzywdzić.

731
00:48:43,211 --> 00:48:47,758
Jesteśmy prawie gotowi do walki
o mistrzostwo świata wagi ciężkiej.

732
00:48:47,841 --> 00:48:52,095
Pięściarz – mistrz Sonny Liston.
Bokser – pretendent Cassius Clay.

733
00:48:52,596 --> 00:48:53,847
Tuż przed walką

734
00:48:55,140 --> 00:48:57,100
Cassius się denerwuje.

735
00:48:57,935 --> 00:48:59,269
To wielka walka.

736
00:48:59,353 --> 00:49:02,606
Walczy z Sonnym Listonem,
który jest złym człowiekiem.

737
00:49:04,107 --> 00:49:06,610
Nagle Malcolm X pojawia się w szatni.

738
00:49:06,693 --> 00:49:08,570
Pomodlili się i porozmawiali.

739
00:49:08,654 --> 00:49:12,783
Poinstruował go i gdy mój brat wyszedł,
był bardzo pewny siebie.

740
00:49:13,533 --> 00:49:16,328
Malcolm zachęcał go, by uwierzył,

741
00:49:16,411 --> 00:49:20,624
że musi wnieść ze sobą na ten ring

742
00:49:20,707 --> 00:49:23,961
boską moc,
jeśli nie Boga we własnej osobie.

743
00:49:24,044 --> 00:49:28,173
Czeka nas ekscytujący wieczór
w centrum kongresowym w Miami Beach.

744
00:49:28,256 --> 00:49:30,759
Mając wsparcie brata,

745
00:49:30,842 --> 00:49:33,804
który wierzy równie mocno co ty,

746
00:49:33,887 --> 00:49:35,681
możesz się modlić do Boga

747
00:49:36,264 --> 00:49:39,851
o wolę, abyś zrobił to, co musisz.

748
00:49:40,352 --> 00:49:42,688
Teraz poznamy odpowiedzi na pytania.

749
00:49:42,771 --> 00:49:46,024
Jeśli wyjdziemy poza pierwszą rundę,
będzie to niespodzianka.

750
00:49:46,733 --> 00:49:50,821
Malcolm usiadł w siódmym rzędzie,
na siódmym miejscu.

751
00:49:51,446 --> 00:49:53,573
To spełniająca się przepowiednia.

752
00:49:54,157 --> 00:49:55,283
Zaczynają.

753
00:49:55,367 --> 00:49:58,787
Clay śmieje się z niego,
cofa się, robiąc uniki.

754
00:49:58,870 --> 00:50:00,872
Clay zadaje ciosy lewą i prawą!

755
00:50:00,956 --> 00:50:03,500
Liston dostał! Krwawi pod oczami!

756
00:50:03,583 --> 00:50:07,337
Dzwonią na piątą rundę,
a on ma problemy z oczami.

757
00:50:07,421 --> 00:50:09,631
Trener krzyknął:
„Liston ma coś w rękawicach”.

758
00:50:09,715 --> 00:50:11,550
Clay mruga, mówi, że nie widzi.

759
00:50:13,510 --> 00:50:15,262
Liston kuca, uderza w ciało.

760
00:50:15,345 --> 00:50:17,639
Clay wciąż mruga,
jakby nie widział Listona.

761
00:50:17,723 --> 00:50:19,099
To może być śmiertelne.

762
00:50:19,725 --> 00:50:22,394
Ruszając ciałem i głową
unika ciosów Listona.

763
00:50:24,396 --> 00:50:26,648
W piątej rundzie Cassius wraca do ataku.

764
00:50:26,732 --> 00:50:31,236
Od początku walki Clay wbija lewą rękę
w twarz Sonny’ego Listona.

765
00:50:31,737 --> 00:50:35,449
W szóstej rundzie
Clay przejął kontrolę nad walką.

766
00:50:39,453 --> 00:50:42,080
Runda szósta.
Liston ociężale wraca do rogu.

767
00:50:42,664 --> 00:50:44,750
Gdy zbliżamy się do siódmej rundy…

768
00:50:45,250 --> 00:50:46,418
Chwileczkę!

769
00:50:47,169 --> 00:50:49,546
Sonny Liston nie wyjdzie!

770
00:50:49,629 --> 00:50:53,967
Zwycięzcą i nowym mistrzem świata
wagi ciężkiej jest Cassius Clay!

771
00:50:54,051 --> 00:50:56,970
Za każdym razem, gdy to widzę,
mam gęsią skórkę.

772
00:50:57,763 --> 00:50:59,806
Rozpętało się pandemonium.

773
00:50:59,890 --> 00:51:02,350
Gdy obchodzi ring i wskazuje wszystkich:

774
00:51:02,434 --> 00:51:04,519
„Mówiłem wam”.

775
00:51:05,437 --> 00:51:08,273
„Mówiłem, że jestem najlepszy.
Dowiodłem tego”.

776
00:51:08,857 --> 00:51:12,277
Ta chwila pozostanie z tobą
do końca życia.

777
00:51:12,861 --> 00:51:14,196
Wstrząsnąłem światem!

778
00:51:14,279 --> 00:51:16,531
„Wstrząsnąłem światem”.

779
00:51:16,615 --> 00:51:17,949
Wstrząsnąłem światem!

780
00:51:20,702 --> 00:51:23,705
Mówił, że jest najlepszy,
choć los mu nie sprzyjał.

781
00:51:23,789 --> 00:51:25,290
Wkurzył bukmacherów.

782
00:51:25,373 --> 00:51:27,918
Wygrał, zwyciężył, został mistrzem.

783
00:51:28,001 --> 00:51:31,546
Ludzie, którzy rozumieją psychologię

784
00:51:31,630 --> 00:51:33,590
i efekt…

785
00:51:34,257 --> 00:51:35,509
Psychologiczny efekt,

786
00:51:35,592 --> 00:51:39,387
jaki może na nas wywrzeć
wizerunek naszego bohatera.

787
00:51:40,597 --> 00:51:44,267
Wiedzieli, że… Jeśli ludzie zaczną
utożsamiać się z Cassiusem

788
00:51:44,351 --> 00:51:47,979
i wizerunkiem, który tworzy,
to czarni zaczną sprawiać kłopoty

789
00:51:48,063 --> 00:51:51,108
i łazić po ulicach ze słowami:
„Jestem najlepszy”.

790
00:51:51,191 --> 00:51:53,568
Cassius powiedział: „Jestem prawy”.

791
00:51:53,652 --> 00:51:56,655
Cassius Clay, najlepszy!

792
00:51:56,738 --> 00:51:59,866
- Kto jest najładniejszym wojownikiem?
- Cassius Clay!

793
00:51:59,950 --> 00:52:01,660
- Jest najlepszy!
- Racja.

794
00:52:01,743 --> 00:52:03,870
Lata jak motyl, żądli jak pszczoła!

795
00:52:03,954 --> 00:52:07,332
Centrum kongresowe
opuszcza niewielka grupa.

796
00:52:07,833 --> 00:52:10,877
Rudy, Cassius, Malcolm X,

797
00:52:10,961 --> 00:52:13,839
Jim Brown – wtedy świetny piłkarz,

798
00:52:14,548 --> 00:52:17,134
Sam Cooke – niewiarygodny wokalista,

799
00:52:17,217 --> 00:52:21,596
który przyjaźni się z Cassiusem.
I przychodzą tutaj…

800
00:52:25,517 --> 00:52:26,643
do Hampton House.

801
00:52:28,019 --> 00:52:32,941
Cassius i Rudy siadają na tych stołkach.

802
00:52:35,152 --> 00:52:38,905
Mistrz Cassius Clay je miskę lodów.

803
00:52:38,989 --> 00:52:41,616
To była dla niego celebracja –
miska lodów.

804
00:52:45,579 --> 00:52:49,749
Jedna z najszczęśliwszych chwil
w moim życiu. Świętowaliśmy zwycięstwo.

805
00:52:51,960 --> 00:52:55,255
W tym momencie wszyscy mówią:
„Wierzyliśmy w ciebie”,

806
00:52:55,881 --> 00:52:57,966
ale to Malcolm w niego wierzył.

807
00:52:59,801 --> 00:53:01,428
To coś znaczy.

808
00:53:02,220 --> 00:53:05,182
Świętuje z Malcolmem z wdzięcznością.

809
00:53:06,099 --> 00:53:07,976
HAMPTON HOUSE
MOTEL I WILLE

810
00:53:08,059 --> 00:53:09,102
Robi się późno.

811
00:53:09,853 --> 00:53:15,317
Legenda mówi,
że Malcolm, Cassius Clay, Rudy, Jim Brown,

812
00:53:15,400 --> 00:53:17,027
być może z paroma innymi…

813
00:53:17,527 --> 00:53:19,779
Idą do pokoju Malcolma X.

814
00:53:19,863 --> 00:53:21,406
Czas na poważną rozmowę.

815
00:53:22,032 --> 00:53:23,825
Teraz Malcolm X mówi: „Wiesz,

816
00:53:24,659 --> 00:53:27,287
pora skończyć z byciem pyskaczem.

817
00:53:29,122 --> 00:53:31,833
Masz tytuł, masz mównicę…

818
00:53:33,835 --> 00:53:36,046
Zacznij gadać do rzeczy”.

819
00:53:40,383 --> 00:53:43,762
Nie było nas w pokoju.
Nie mamy nagrań z tych rozmów.

820
00:53:43,845 --> 00:53:46,473
Wiemy tylko, co się dzieje potem.

821
00:53:47,724 --> 00:53:48,808
Był w stanie,

822
00:53:50,018 --> 00:53:53,021
poprzez przyznanie, że Allah jest Bogiem,

823
00:53:53,104 --> 00:53:55,649
a Muhammad jego Posłańcem,

824
00:53:56,316 --> 00:54:00,695
pokonać mężczyznę silniejszego od siebie.

825
00:54:01,363 --> 00:54:05,242
Wróg chciał, by go sponiewierano.

826
00:54:07,702 --> 00:54:09,329
Mówili, że…

827
00:54:10,622 --> 00:54:13,750
Liston rozkwasi jego piękną buźkę.

828
00:54:16,962 --> 00:54:19,589
Ale Allah i ja powiedzieliśmy: „Nie”.

829
00:54:20,674 --> 00:54:23,802
Czy fakt, że Cassius
jest czarnym muzułmaninem,

830
00:54:23,885 --> 00:54:25,679
wpłynął na jego zwycięstwo?

831
00:54:25,762 --> 00:54:30,976
Nie mówił, że jest czarnym muzułmaninem.
Wspominał, że wierzy w religię islamu.

832
00:54:34,521 --> 00:54:37,816
Mniej więcej tydzień po walce
między Clayem i Listonem

833
00:54:37,899 --> 00:54:39,567
udają się do ONZ.

834
00:54:39,651 --> 00:54:43,863
Malcolmie X, chcę z tobą pomówić
o twojej relacji z Cassiusem.

835
00:54:43,947 --> 00:54:45,657
Od jak dawna go znasz?

836
00:54:45,740 --> 00:54:46,992
Jakieś trzy lata.

837
00:54:47,075 --> 00:54:48,952
Czy doradzałeś mu

838
00:54:49,452 --> 00:54:51,496
w kwestii jego wyznania?

839
00:54:51,579 --> 00:54:53,415
Nikomu nie doradzam.

840
00:54:53,498 --> 00:54:55,083
To mój brat i przyjaciel.

841
00:54:55,166 --> 00:54:57,919
Wyrażam przy nim to, co wiem i rozumiem.

842
00:54:58,003 --> 00:55:02,007
A Malcolm X przedstawia go
czarnym dyplomatom z całej Afryki.

843
00:55:02,090 --> 00:55:03,842
To mój kumpel. Tak.

844
00:55:03,925 --> 00:55:05,427
Miło was widzieć.

845
00:55:06,094 --> 00:55:08,179
Tu Malcolm mu przypomina:

846
00:55:08,263 --> 00:55:10,765
„Nie jesteś już taki, jak kiedyś.

847
00:55:11,558 --> 00:55:15,687
Teraz jesteś kimś,
kogo podziwia się na całym świecie”.

848
00:55:15,770 --> 00:55:17,605
Planujesz odwiedzić Nigerię?

849
00:55:17,689 --> 00:55:19,941
To jeden z moich głównych przystanków.

850
00:55:20,025 --> 00:55:22,902
Malcolm miał większe ambicje.

851
00:55:22,986 --> 00:55:26,823
Chciał przenieść kwestie rasy

852
00:55:27,449 --> 00:55:29,117
na arenę międzynarodową.

853
00:55:29,826 --> 00:55:31,369
Przedstawić je w ONZ.

854
00:55:32,912 --> 00:55:37,250
Stany Zjednoczone promowały się
jako przywódcy wolnego świata,

855
00:55:37,334 --> 00:55:39,336
zwolennicy praw człowieka,

856
00:55:39,419 --> 00:55:41,504
a brat Malcolm mówił:

857
00:55:41,588 --> 00:55:43,590
„Hej, to się nie dzieje”.

858
00:55:45,759 --> 00:55:52,015
Malcolm wiedział, że to zmusi
rząd federalny do działania.

859
00:55:54,017 --> 00:55:56,561
Cassius bardziej niż ktokolwiek inny

860
00:55:56,644 --> 00:55:59,230
może przywrócić poczucie rasowej dumy

861
00:55:59,314 --> 00:56:02,192
nie tylko naszym rodakom,
ale czarnym na całym świecie.

862
00:56:08,198 --> 00:56:09,532
W trakcie tego tygodnia

863
00:56:09,616 --> 00:56:13,203
Malcolm i Cassius wyglądali,
jakby nigdy nie byli sobie bliżsi.

864
00:56:14,829 --> 00:56:16,664
Idą na Times Square

865
00:56:16,748 --> 00:56:20,794
i oglądają walkę Claya z Listonem.

866
00:56:20,877 --> 00:56:25,048
Zwycięzcą i nowym mistrzem świata
wagi ciężkiej zostaje Cassius Clay!

867
00:56:28,218 --> 00:56:31,054
Co widzą, gdy wychodzą z kina?

868
00:56:32,305 --> 00:56:35,642
Tłum, setki otaczających ich ludzi.

869
00:56:40,355 --> 00:56:46,152
Dziennikarze pytają Malcolma,
czy mistrz dołączy do jego ruchu.

870
00:56:47,237 --> 00:56:49,697
Wszyscy pytają o to, co będzie dalej.

871
00:56:50,115 --> 00:56:51,616
MALCOLM X ZNISZCZY KARIERĘ CLAYA?

872
00:56:52,700 --> 00:56:54,536
W Chicago jest agent FBI,

873
00:56:54,619 --> 00:56:58,331
który chce, aby wciąż obserwować
posiadłość Elijah Muhammada.

874
00:56:58,415 --> 00:57:02,752
Agent ten dowiaduje się,
że Elijah Muhammad rozmawiał przez telefon

875
00:57:02,836 --> 00:57:04,629
z mistrzem wagi ciężkiej.

876
00:57:08,174 --> 00:57:10,135
6 marca 1964 roku

877
00:57:11,052 --> 00:57:14,347
Cassius wraca do swojego pokoju
w hotelu Theresa.

878
00:57:14,431 --> 00:57:17,100
Dzwoni telefon. To Elijah Muhammad.

879
00:57:17,725 --> 00:57:19,727
Najwyższy duchowny mówi mu,

880
00:57:19,811 --> 00:57:23,606
„Nie wolno ci dłużej
kontaktować się z Malcolmem”.

881
00:57:34,325 --> 00:57:38,246
Rozumiem, że dziś po południu
lecisz do Chicago

882
00:57:38,329 --> 00:57:41,040
spotkać się z Elijah Muhammadem?

883
00:57:41,124 --> 00:57:43,084
Tak. Zjem z nim kolację.

884
00:57:44,085 --> 00:57:47,464
Jednym z powodów
twojego wstąpienia do czarnych muzułmanów

885
00:57:47,547 --> 00:57:49,674
była przyjaźń z Malcolmem X, prawda?

886
00:57:49,757 --> 00:57:53,094
Nie, byłem muzułmaninem cztery lata,
zanim go poznałem.

887
00:57:53,178 --> 00:57:54,053
Naprawdę?

888
00:57:54,637 --> 00:57:56,764
Ale teraz się przyjaźnicie, prawda?

889
00:57:56,848 --> 00:57:57,932
- Tak.
- Był…

890
00:57:58,016 --> 00:58:01,060
To mój brat.
Nieważne, co zrobi, jest moim bratem.

891
00:58:01,561 --> 00:58:03,313
Odszedł od muzułmanów…

892
00:58:03,396 --> 00:58:07,233
Nic o tym nie wiem.
Muszę to wyjaśnić, zanim coś powiem.

893
00:58:07,317 --> 00:58:10,737
Właśnie dlatego tam jadę,
by poznać prawdę.

894
00:58:10,820 --> 00:58:14,199
Nie wierzę w to, co pisze prasa.

895
00:58:21,247 --> 00:58:22,749
Elijah Muhammad mówi:

896
00:58:23,249 --> 00:58:26,044
„Dla mych wyznawców
i ludzi wierzących w islam

897
00:58:26,920 --> 00:58:28,963
to jest brat Cassius Clay,

898
00:58:29,047 --> 00:58:32,425
będący mym najbardziej zaufanym wyznawcą.

899
00:58:32,509 --> 00:58:34,010
Obdarzam go imieniem

900
00:58:34,677 --> 00:58:36,471
Muhammad Ali”.

901
00:58:39,933 --> 00:58:41,226
Tak zdobył imię.

902
00:58:44,479 --> 00:58:48,650
Cassius Clay otrzymuje muzułmańskie imię,
Muhammad Ali.

903
00:58:49,317 --> 00:58:52,195
Większość ludzi musiała czekać na to lata.

904
00:58:53,154 --> 00:58:56,866
Stał się bohaterem.
Pojawiał się na scenie z Posłańcem.

905
00:58:58,326 --> 00:58:59,869
A Malcolm

906
00:59:01,579 --> 00:59:02,872
został na lodzie.

907
00:59:03,540 --> 00:59:05,792
NOWY JORK, PONIEDZIAŁEK, 9 MARCA 1964

908
00:59:10,088 --> 00:59:12,549
Muhammad Ali ląduje na celowniku

909
00:59:13,550 --> 00:59:16,386
w konflikcie dwóch potężnych osób,

910
00:59:16,469 --> 00:59:19,847
dwóch czarnych przywódców:
Elijah Muhammada i Malcolma X,

911
00:59:19,931 --> 00:59:21,808
czy o tym wiedział, czy nie.

912
00:59:21,891 --> 00:59:26,437
Gdy został… zmuszony do wyboru,

913
00:59:26,521 --> 00:59:29,941
Malcolm tak naprawdę
mógł wybrać tylko siebie.

914
00:59:30,525 --> 00:59:33,903
Cassius musiał wybrać
swego duchowego ojca.

915
00:59:34,821 --> 00:59:36,948
Malcolm był człowiekiem.

916
00:59:37,031 --> 00:59:39,325
Elijah był instytucją.

917
00:59:39,909 --> 00:59:42,245
Martwi cię ten rozłam?

918
00:59:42,328 --> 00:59:45,081
Nie, to co robi Malcolm X, to jego sprawa.

919
00:59:45,790 --> 00:59:47,709
- Twój przywódca to Elijah Muhammad?
- Tak.

920
00:59:47,792 --> 00:59:49,919
„SEPARACJA ALBO ŚMIERĆ”

921
00:59:50,003 --> 00:59:52,171
Posłaniec był naszym ojcem,

922
00:59:52,255 --> 00:59:55,091
którego nigdy nie mieliśmy
i zawsze pragnęliśmy.

923
00:59:56,551 --> 00:59:58,720
Był jak krew w naszych żyłach.

924
01:00:00,346 --> 01:00:02,724
Nie ma Melchizedeka bez nauk Posłańca.

925
01:00:02,807 --> 01:00:05,768
Bez tych nauk
jestem tylko kolejną szują na ulicy.

926
01:00:05,852 --> 01:00:07,186
Rozumiesz, co mówię?

927
01:00:09,105 --> 01:00:10,982
To była prosta historia,

928
01:00:11,065 --> 01:00:13,318
a mój ojciec znalazł się w jej środku

929
01:00:13,401 --> 01:00:17,697
jako młody człowiek
postawiony przed wyborem.

930
01:00:17,780 --> 01:00:21,159
I tak, mógł w tym być
element chęci przetrwania.

931
01:00:21,909 --> 01:00:23,995
Już nie nazywasz się Cassius Clay?

932
01:00:24,078 --> 01:00:25,788
Nie. Jestem Muhammad Ali.

933
01:00:25,872 --> 01:00:29,417
Muhammad znaczy „godny pochwały”,
a Ali oznacza „najwyższy”.

934
01:00:29,500 --> 01:00:30,918
Gdy Malcolm to usłyszał,

935
01:00:31,002 --> 01:00:34,631
wybuchł gniewem w aucie i krzyknął
„To polityczne zagranie”.

936
01:00:34,714 --> 01:00:36,341
Ktoś wyjątkowy nadał ci to miano?

937
01:00:36,424 --> 01:00:39,677
Mój przywódca i nauczyciel,
czcigodny Elijah Muhammad.

938
01:00:39,761 --> 01:00:45,141
Wiedział, że w walce
o serce Muhammada Alego

939
01:00:46,559 --> 01:00:47,810
przegrał sromotnie.

940
01:00:49,395 --> 01:00:50,980
Nazywam się Muhammad.

941
01:00:51,064 --> 01:00:53,650
Mówicie na mnie Cassius.
Ile mam tłumaczyć?

942
01:00:53,733 --> 01:00:57,403
Jesteście inteligentni.
Nazywam się Muhammad Ali, nie Cassius.

943
01:00:57,487 --> 01:01:01,991
Ali nie pozwolił,
by Ameryka go zdefiniowała.

944
01:01:02,075 --> 01:01:04,285
Ba, nie pozwolił, by go nazwała.

945
01:01:04,369 --> 01:01:07,747
Muhammad Ali,
znany jako Niewyparzony Cassius,

946
01:01:07,830 --> 01:01:09,499
przybył do miasta…

947
01:01:09,582 --> 01:01:15,463
Kontrakty, reklamy, Hollywood –
to wszystko było na wyciągnięcie ręki.

948
01:01:15,546 --> 01:01:19,217
Zmiana nazwiska zamknęła te drzwi.

949
01:01:20,635 --> 01:01:24,806
Nawet w XXI wieku wymagałoby to odwagi,
ale wówczas było to…

950
01:01:24,889 --> 01:01:26,724
Trzeba być niespełna rozumu.

951
01:01:26,808 --> 01:01:28,476
„JESTEM MUHAMMAD ALI”.

952
01:01:28,559 --> 01:01:30,937
To było ostateczne stwierdzenie.

953
01:01:31,521 --> 01:01:32,689
Panie Clayu, gdy…

954
01:01:32,772 --> 01:01:34,190
Jestem Muhammad Ali.

955
01:01:34,273 --> 01:01:36,109
- Panie Clayu…
- Muhammad Ali.

956
01:01:36,192 --> 01:01:38,736
Panie Muhammadzie Ali, wszystko jedno.

957
01:01:38,820 --> 01:01:40,238
Wystarczy Muhammad Ali.

958
01:01:40,321 --> 01:01:42,281
Nagle ludzie zaczęli mówić:

959
01:01:42,365 --> 01:01:45,368
„Za kogo on się uważa? Za pyskatego c…

960
01:01:46,744 --> 01:01:49,330
Pyskaty C. Za kogo on się ma?

961
01:01:49,414 --> 01:01:51,874
Śmie zmieniać imię i religię”.

962
01:01:52,917 --> 01:01:55,378
Imię Cassius Clay to obelga,
bo nie jestem biały.

963
01:01:55,461 --> 01:01:59,424
Jestem Muhammad Ali.
Jestem czarny. To imię naszych przodków.

964
01:01:59,507 --> 01:02:04,178
To zaszczyt móc lepiej poznać siebie
i być nazywanym własnym imieniem.

965
01:02:04,262 --> 01:02:07,014
Jak wyglądałby Rosjanin
o imieniu Jerzy Waszyngton?

966
01:02:07,515 --> 01:02:10,560
- Jeszcze raz: kto ma moc?
- Muhammad Ali!

967
01:02:11,436 --> 01:02:14,272
- Nie słyszę. Kto?
- Muhammad Ali!

968
01:02:18,192 --> 01:02:20,027
Muzułmanie na całym świecie,

969
01:02:20,111 --> 01:02:23,698
który nigdy nie śledzili
meczów bokserskich,

970
01:02:23,781 --> 01:02:27,869
słyszą to imię ze wszystkich stron:

971
01:02:27,952 --> 01:02:30,371
Muhammad Ali.

972
01:02:35,168 --> 01:02:38,629
W 1964 roku Muhammad i Malcolm

973
01:02:38,713 --> 01:02:41,215
pojechali do Afryki i na Bliski Wschód,

974
01:02:41,841 --> 01:02:43,384
ale nie razem.

975
01:02:44,051 --> 01:02:46,095
Obaj martwili się

976
01:02:46,179 --> 01:02:50,266
o wiatr zmian, który ogarniał całą Afrykę.

977
01:02:50,975 --> 01:02:54,937
Muhammad Ali był oblegany
przez masy wielbicieli.

978
01:02:55,646 --> 01:02:58,149
Był hipnotyzujący na wiele sposobów.

979
01:02:58,232 --> 01:03:02,195
Charyzma, którą posiadał, była niezwykła.

980
01:03:06,657 --> 01:03:09,869
A Malcolm podróżuje sam.

981
01:03:11,537 --> 01:03:13,706
Spotykając się z tymi przywódcami,

982
01:03:13,790 --> 01:03:19,086
chciał przekazać światu wiadomość
od 22 milionów Afrykanów…

983
01:03:19,670 --> 01:03:21,881
- Salam alejkum.
- Wa alejkum salam.

984
01:03:21,964 --> 01:03:24,884
…i wnieść oskarżenia przeciwko USA

985
01:03:24,967 --> 01:03:27,136
za łamanie praw człowieka.

986
01:03:27,220 --> 01:03:30,306
To nie jest problem amerykański,
tylko ludzki.

987
01:03:30,389 --> 01:03:33,518
To nie jest problem czarnych,
tylko ludzkości.

988
01:03:34,602 --> 01:03:37,563
Jest niczym przedstawiciel, kongresmen,

989
01:03:38,272 --> 01:03:40,191
senator z Czarnej Ameryki,

990
01:03:40,274 --> 01:03:43,069
a może nawet prezydent Czarnej Ameryki.

991
01:03:45,446 --> 01:03:46,906
„Muzułmanin z Ameryki

992
01:03:46,989 --> 01:03:51,369
wzbudzał wszędzie
ogromną ciekawość i zainteresowanie.

993
01:03:52,912 --> 01:03:55,665
Często mylono mnie z Cassiusem Clayem.

994
01:04:00,878 --> 01:04:06,884
Lokalna gazeta wydrukowała
nasze zdjęcie spod ONZ.

995
01:04:10,012 --> 01:04:13,516
W tamtym czasie zawładnął wyobraźnią

996
01:04:13,599 --> 01:04:17,728
i zaskarbił sobie wsparcie
całego ciemnego świata”.

997
01:04:20,982 --> 01:04:22,483
WITAJ, PIĘKNY DŻENTELMENIE

998
01:04:24,777 --> 01:04:27,029
WITAJ, CASSIUSIE CLAYU, KRÓLU ŚWIATA

999
01:04:44,255 --> 01:04:50,761
Ali! Ali!

1000
01:04:54,515 --> 01:04:58,102
Mój ojciec zawsze mówił
o odkupieniu Afryki.

1001
01:04:59,770 --> 01:05:04,400
A „Redemption Song”
to hołd dla Marcusa Garveya

1002
01:05:04,984 --> 01:05:08,821
oraz jego oświadczenia z 1937 roku,

1003
01:05:08,905 --> 01:05:11,532
że musimy uwolnić się z mentalnej niewoli,

1004
01:05:11,616 --> 01:05:14,994
bo choć inni mogą nam pomóc
wyzwolić nasze ciała,

1005
01:05:15,077 --> 01:05:17,371
tylko my możemy wyzwolić nasze umysły.

1006
01:05:27,131 --> 01:05:33,179
Sądzę, że Malcolm zaczął brać na siebie
tę odpowiedzialność.

1007
01:05:50,112 --> 01:05:52,448
Ze względu na duchowe odrodzenie,

1008
01:05:52,531 --> 01:05:54,033
którego dostąpiłem

1009
01:05:54,116 --> 01:05:57,328
na skutek pielgrzymki
do świętego miasta Mekki,

1010
01:05:57,912 --> 01:06:02,083
nie popieram już
radykalnego potępiania jednej rasy.

1011
01:06:02,708 --> 01:06:05,211
MALCOLM X
BYŁY CZARNY MUZUŁMANIN

1012
01:06:12,593 --> 01:06:14,971
17 maja 1964 roku.

1013
01:06:16,389 --> 01:06:17,390
Akra w Ghanie.

1014
01:06:18,391 --> 01:06:20,101
Przed hotelem Ambassador…

1015
01:06:22,228 --> 01:06:27,149
Malcolm był ze znajomymi ekspatami
z Ameryki,

1016
01:06:27,233 --> 01:06:30,361
Mayą Angelou i innymi.

1017
01:06:30,444 --> 01:06:33,531
Malcolm jedzie na lotnisko,

1018
01:06:33,614 --> 01:06:35,366
a przed hotelem

1019
01:06:35,449 --> 01:06:37,618
pojawia się Muhammad Ali.

1020
01:06:38,452 --> 01:06:39,996
GHANA WITA MUHAMMADA ALEGO

1021
01:06:40,079 --> 01:06:42,623
Pamiętajmy, że Malcolm

1022
01:06:42,707 --> 01:06:46,085
był w Egipcie i Arabii Saudyjskiej,

1023
01:06:46,168 --> 01:06:47,795
i w swoim dzienniku

1024
01:06:49,088 --> 01:06:52,091
pisze o Alim jako o bracie i przyjacielu.

1025
01:06:52,174 --> 01:06:55,011
Tak więc w tej chwili w Akrze, w Ghanie,

1026
01:06:55,094 --> 01:06:57,763
gdy niespodziewanie widzi mistrza,

1027
01:06:57,847 --> 01:07:00,433
myśli, że uściskają się jak bracia.

1028
01:07:02,810 --> 01:07:06,147
Malcolm X powtarza: „Muhammad, Muhammad”.

1029
01:07:08,107 --> 01:07:10,818
W końcu Muhammad
odwraca się do niego i mówi:

1030
01:07:10,901 --> 01:07:14,113
„Odwróciłeś się od Elijah Muhammada.

1031
01:07:14,196 --> 01:07:17,742
Myliłeś się, bracie”.
Po czym odwraca się i odchodzi.

1032
01:07:19,243 --> 01:07:21,871
W tym momencie znieważył Malcolma.

1033
01:07:23,205 --> 01:07:27,418
Ich relacja się popsuła, rozpadła.

1034
01:07:27,501 --> 01:07:31,130
Maya Angelou później napisze,
że kiedy Malcolm wsiadł do auta,

1035
01:07:31,213 --> 01:07:33,340
osunął się w fotelu pasażera.

1036
01:07:34,091 --> 01:07:36,594
Powiedział: „Tyle straciłem”.

1037
01:07:38,512 --> 01:07:40,473
Stracił Elijah Muhammada,

1038
01:07:40,556 --> 01:07:43,100
który odgrywał w jego życiu ojcowską rolę,

1039
01:07:43,184 --> 01:07:45,478
a teraz stracił Muhammada Alego.

1040
01:07:46,228 --> 01:07:48,981
Jeśli to jest braterstwo krwi,
o którym mówimy,

1041
01:07:49,065 --> 01:07:52,610
sądzę, że tu następuje jego kres.

1042
01:07:54,570 --> 01:07:55,529
MISTRZ LŻY MALCOLMA

1043
01:07:55,613 --> 01:07:56,906
Co teraz planujesz?

1044
01:07:57,531 --> 01:07:59,784
Wracam do Stanów.

1045
01:08:01,118 --> 01:08:02,828
Sprawdzę, co u mojej rodziny.

1046
01:08:02,912 --> 01:08:04,997
- Tak.
- Zobaczę, co będzie dalej.

1047
01:08:07,124 --> 01:08:10,961
Kiedy wrócił z Afryki, na lotnisku JFK

1048
01:08:11,545 --> 01:08:14,381
mama przekazała mnie w objęcia ojca,

1049
01:08:14,465 --> 01:08:16,050
a on się uśmiecha.

1050
01:08:16,926 --> 01:08:18,636
Nie wiem, czy to wspomnienie,

1051
01:08:18,719 --> 01:08:22,556
czy to dlatego,
że widziałam to zdjęcie setki razy,

1052
01:08:23,516 --> 01:08:27,853
ale mam poczucie, że widzę,
jak na mnie patrzy, jakby na coś czekał.

1053
01:08:27,937 --> 01:08:30,689
A oto złoty muzułmański meczet,

1054
01:08:30,773 --> 01:08:34,401
który sprezentowała mi
islamska rada całego Egiptu.

1055
01:08:34,485 --> 01:08:36,362
CZERWIEC
1964

1056
01:08:39,240 --> 01:08:40,950
To lite złoto, bracie.

1057
01:08:41,617 --> 01:08:43,202
Z litego złota.

1058
01:08:44,870 --> 01:08:46,205
Szczerozłota.

1059
01:08:46,789 --> 01:08:47,915
Szczerozłota. Tak!

1060
01:08:47,998 --> 01:08:50,668
To dar dla naszego przywódcy
za obudzenie nas,

1061
01:08:50,751 --> 01:08:53,546
bo byliśmy w złym stanie,
zanim go usłyszeliśmy.

1062
01:08:53,629 --> 01:08:54,630
Tak jest!

1063
01:08:56,549 --> 01:08:59,635
Hura! Tak!

1064
01:08:59,718 --> 01:09:01,053
Czy ty i Malcolm X,

1065
01:09:01,679 --> 01:09:05,099
człowiek, który nawrócił cię
na ruch czarnych muzułmanów,

1066
01:09:05,182 --> 01:09:06,433
poróżniliście się?

1067
01:09:07,017 --> 01:09:09,395
Gdy czcigodny Elijah Muhammad
kogoś odtrąca,

1068
01:09:09,478 --> 01:09:12,314
odcina go także od swoich zwolenników.

1069
01:09:12,398 --> 01:09:15,943
Moja gazeta wydrukowała artykuł,
że po powrocie z Afryki

1070
01:09:16,026 --> 01:09:19,530
odmówiłeś nocowania
w swej dawnej kwaterze, hotelu Theresa.

1071
01:09:19,613 --> 01:09:23,784
Tak. Mój przywódca powiedział…
znaczy inni oficjele powiedzieli,

1072
01:09:23,868 --> 01:09:26,287
że nie powinniśmy być w tym samym hotelu.

1073
01:09:26,370 --> 01:09:27,872
Oni decydują o wszystkim.

1074
01:09:30,749 --> 01:09:33,377
Gdy Cassius Clay był w Akrze,

1075
01:09:33,460 --> 01:09:38,048
cytowano jego wypowiedzi,
które nie były zbyt przyjacielskie.

1076
01:09:39,049 --> 01:09:40,384
Możesz to skomentować?

1077
01:09:40,467 --> 01:09:42,261
Nic mi o tym nie wiadomo.

1078
01:09:42,344 --> 01:09:46,807
Nie pokładam wiele wiary
w tym, co czytam w gazetach,

1079
01:09:46,891 --> 01:09:50,144
że jeden czarny podobno
powiedział coś o innym czarnym.

1080
01:09:50,227 --> 01:09:51,061
Był…

1081
01:09:51,145 --> 01:09:55,441
Jeśli mam coś do powiedzenia
o Cassiusie, powiem mu to w twarz.

1082
01:09:55,524 --> 01:09:57,401
Nie mówię o Malcolmie X.

1083
01:09:57,484 --> 01:09:59,111
Nie poświęcamy mu myśli.

1084
01:09:59,195 --> 01:10:01,739
Nie przejmujemy się nim.
Mamy za dużo pracy,

1085
01:10:02,573 --> 01:10:07,077
a to tylko jedna osoba,
która, jakby to ująć, zbłądziła.

1086
01:10:09,288 --> 01:10:11,457
Wciąż uważasz go za przyjaciela?

1087
01:10:11,540 --> 01:10:14,376
Tak, uważam naszych ludzi za przyjaciół.

1088
01:10:14,460 --> 01:10:17,004
A zwykle ci nieprzyjaźni

1089
01:10:17,087 --> 01:10:20,466
jedynie odzwierciedlają truciznę,
którą ktoś ich nakarmił.

1090
01:10:23,552 --> 01:10:26,847
Zastanawiam się, czy nadal wierzysz,
tak jak niegdyś,

1091
01:10:26,931 --> 01:10:29,600
gdy należałeś do ruchu
czarnych muzułmanów,

1092
01:10:29,683 --> 01:10:33,854
w segregowany czarny naród
w Ameryce Północnej?

1093
01:10:33,938 --> 01:10:37,524
Nie wierzę w żadną formę
segregacji ani rasizmu.

1094
01:10:37,608 --> 01:10:39,443
- Wciąż jesteś muzułmaninem?
- Tak.

1095
01:10:39,526 --> 01:10:42,154
Jestem muzułmaninem.
Wierzę w religię islamu,

1096
01:10:42,238 --> 01:10:45,908
która wierzy w braterstwo.
Pełne braterstwo wszystkich ludzi.

1097
01:10:45,991 --> 01:10:47,952
MALCOLM X NAZYWA ELIJAH „OSZUSTEM”

1098
01:10:48,035 --> 01:10:52,623
Malcolm uważał,
że ma teraz posłuch publiczności.

1099
01:10:52,706 --> 01:10:55,376
Zdaje się, że zawsze tego pragnął.

1100
01:10:55,459 --> 01:10:57,878
Chciał być widziany i słyszany.

1101
01:10:57,962 --> 01:11:01,298
Chciał się wywyższyć
ponad swego nauczyciela.

1102
01:11:05,636 --> 01:11:08,889
Gdy Malcolm dostaje łatkę hipokryty…

1103
01:11:11,350 --> 01:11:13,060
zostaje napiętnowany.

1104
01:11:14,478 --> 01:11:16,981
To, co ludzie
interpretują jako hipokryzję,

1105
01:11:17,064 --> 01:11:21,652
i do kontemplacji jakich działań
potrafią się w tym kontekście posunąć,

1106
01:11:21,735 --> 01:11:24,822
stawiało go w trudnej sytuacji.

1107
01:11:27,324 --> 01:11:32,329
Bycie hipokrytą uważamy za jedną
z najgorszych rzeczy, jakie można zrobić.

1108
01:11:32,413 --> 01:11:34,915
Nie zadajemy się z hipokrytami

1109
01:11:34,999 --> 01:11:37,584
i pozwalamy, by Allah się nimi zajął.

1110
01:11:38,085 --> 01:11:39,461
Czemu ci grożą?

1111
01:11:39,545 --> 01:11:43,132
Cóż… głównie z obawy,

1112
01:11:43,215 --> 01:11:48,262
że ujawnię prawdziwy powód,
dla którego nie należę już do ich ruchu,

1113
01:11:48,345 --> 01:11:50,431
który dotąd przemilczałem.

1114
01:11:50,514 --> 01:11:53,559
Ale prawdziwy powód jest taki,
że Elijah Muhammad,

1115
01:11:53,642 --> 01:11:54,935
przywódca tego ruchu,

1116
01:11:55,019 --> 01:11:59,148
jest ojcem ośmiorga dzieci
z sześciu różnych nastoletnich dziewcząt.

1117
01:11:59,231 --> 01:12:01,734
Sześć różnych nastoletnich dziewcząt,

1118
01:12:01,817 --> 01:12:04,320
które były jego prywatnymi sekretarkami.

1119
01:12:06,363 --> 01:12:09,199
Nie powinienem był tak mówić.
Elijah Muhammad?

1120
01:12:10,534 --> 01:12:12,244
Nauczył cię wszystkiego.

1121
01:12:12,745 --> 01:12:15,706
Zwrócił się przeciwko niemu.
Co za głupiec.

1122
01:12:18,625 --> 01:12:20,294
ŚMIERĆ

1123
01:12:20,377 --> 01:12:21,837
Popełnił błąd.

1124
01:12:23,464 --> 01:12:26,884
Twoja misja i twoje życie osobiste
są rozdzielne.

1125
01:12:29,428 --> 01:12:31,221
Jeśli mam dla ciebie paczkę,

1126
01:12:31,805 --> 01:12:34,933
a moją misją jest przejść przez ulicę
i ci ją wręczyć,

1127
01:12:35,017 --> 01:12:36,060
to tyle.

1128
01:12:36,560 --> 01:12:40,105
Jeśli zobaczysz mnie z młodą panną
albo pijącego kwartę wina,

1129
01:12:40,939 --> 01:12:42,358
to nie twoja sprawa.

1130
01:12:43,442 --> 01:12:44,943
Spełniłem swoją misję.

1131
01:12:45,778 --> 01:12:50,324
Posłaniec nie ma obowiązku
omawiać ani wyjaśniać swojego życia.

1132
01:12:50,866 --> 01:12:52,910
Ma za zadanie przekazać wiadomość.

1133
01:12:52,993 --> 01:12:55,579
Kim ty jesteś, żeby wątpić w Posłańca,

1134
01:12:55,662 --> 01:12:58,749
który zabrał cię ze śmietnika, oczyścił

1135
01:12:58,832 --> 01:13:00,376
i zaprezentował światu

1136
01:13:00,459 --> 01:13:03,295
jako czołowego rzecznika czarnych?

1137
01:13:03,379 --> 01:13:05,047
Teraz w niego wątpisz?

1138
01:13:07,383 --> 01:13:08,217
Nie, nie.

1139
01:13:12,096 --> 01:13:17,643
Kiedy Malcolm
źle się wypowiedział o stylu życia Elijah,

1140
01:13:17,726 --> 01:13:19,353
o kobietach i tak dalej,

1141
01:13:19,436 --> 01:13:21,730
wszyscy zwrócili się przeciwko Elijah.

1142
01:13:23,232 --> 01:13:24,566
Nie powinien był tego mówić.

1143
01:13:25,192 --> 01:13:28,946
Ludzie kochali Elijah.
Byli gotowi dla niego zabić. I robili to.

1144
01:13:30,406 --> 01:13:33,075
14 lutego 1965 roku

1145
01:13:33,742 --> 01:13:37,162
dom Malcolma w East Elmhurst
zostaje podpalony.

1146
01:13:37,746 --> 01:13:40,958
Jego dom w Queens poważnie uszkodził pożar

1147
01:13:41,041 --> 01:13:43,710
rozpętany przez koktajle Mołotowa.

1148
01:13:44,586 --> 01:13:47,005
W moją mamę poleciała butelka zapalająca,

1149
01:13:47,089 --> 01:13:50,968
wrzucona do pokoju,
w którym spały jej dzieci.

1150
01:13:52,302 --> 01:13:54,763
To musiało być przerażające.

1151
01:13:55,347 --> 01:13:59,226
Mój dom został zbombardowany
przez ruch czarnych muzułmanów

1152
01:13:59,309 --> 01:14:01,687
na rozkaz Elijah Muhammada.

1153
01:14:02,438 --> 01:14:06,316
Planowali zrobić to od przodu i od tyłu,
żebym nie mógł uciec.

1154
01:14:06,900 --> 01:14:11,697
Pracowałem na nocnej zmianie
w fabryce części samochodowych w Detroit.

1155
01:14:11,780 --> 01:14:15,159
Miał przyjechać do Detroit, by przemawiać.

1156
01:14:16,410 --> 01:14:20,414
Kiedy rano usłyszałem, że jego dom
w East Elmhurst został spalony,

1157
01:14:20,497 --> 01:14:22,541
wiedziałem, że nie przyjedzie.

1158
01:14:22,624 --> 01:14:23,917
Myliłem się.

1159
01:14:25,294 --> 01:14:27,588
O dziewiątej Malcolm był w samolocie.

1160
01:14:27,671 --> 01:14:30,215
Przyleciał i przemawiał
w Audytorium Forda.

1161
01:14:31,216 --> 01:14:34,178
Mój znajomy mówił,
że czuć było od niego dym,

1162
01:14:34,261 --> 01:14:37,473
bo wyniósł parę rzeczy
z palącego się domu.

1163
01:14:41,268 --> 01:14:45,022
21 LUTY 1965

1164
01:14:48,358 --> 01:14:49,776
SALA BALOWA AUDUBON

1165
01:14:49,860 --> 01:14:54,865
W sali balowej było około 400 osób

1166
01:14:54,948 --> 01:14:56,450
reprezentujących

1167
01:14:56,533 --> 01:15:03,290
Organizację Jedności Afroamerykańskiej,

1168
01:15:04,625 --> 01:15:06,877
na czele której stał Malcolm X.

1169
01:15:08,962 --> 01:15:11,632
Sala Audubon była ogromną salą balową,

1170
01:15:12,758 --> 01:15:15,177
ale miała bardzo mały hol.

1171
01:15:16,887 --> 01:15:20,265
Siedziałem w holu, twarzą do wejścia.

1172
01:15:22,893 --> 01:15:27,481
Byłem tam najwyżej 10, 15 minut

1173
01:15:27,564 --> 01:15:31,652
i usłyszałem, jak brat Malcolm mówi:
„Salam alejkum”. Wtedy padły strzały.

1174
01:15:32,319 --> 01:15:33,320
Salam alejkum.

1175
01:15:38,659 --> 01:15:41,036
Widziałam ludzi pełzających po podłodze,

1176
01:15:41,703 --> 01:15:43,664
więc ja też zaczęłam się czołgać.

1177
01:15:45,874 --> 01:15:47,084
Moje dzieci płakały…

1178
01:15:47,167 --> 01:15:48,252
ŻONA MALCOLMA X

1179
01:15:48,335 --> 01:15:50,546
…„Co się dzieje? Zastrzelą nas? ”

1180
01:15:51,838 --> 01:15:54,091
Wiedziałam, że zastrzelili mojego męża.

1181
01:15:55,884 --> 01:15:57,135
Pobiegłem do przodu.

1182
01:15:57,219 --> 01:16:00,931
Widziałem, jak Malcolm
łapie się za bok i brzuch, po czym upada.

1183
01:16:01,890 --> 01:16:04,643
Mamy dwóch podejrzanych w areszcie.

1184
01:16:04,726 --> 01:16:08,480
Jeden z nich został aresztowany na ulicy

1185
01:16:08,564 --> 01:16:11,024
przez patrolującego okolicę policjanta.

1186
01:16:11,525 --> 01:16:14,528
To są członkowie
ruchu czarnych muzułmanów?

1187
01:16:14,611 --> 01:16:15,779
Nie wiem.

1188
01:16:17,948 --> 01:16:20,617
- Jak się teraz czujesz?
- Chcę kogoś zabić.

1189
01:16:21,618 --> 01:16:23,537
Tak, chcę kogoś zabić.

1190
01:16:24,329 --> 01:16:27,791
Jeśli Malcolm umrze, zanim minie noc,
ktoś jeszcze umrze.

1191
01:16:37,134 --> 01:16:40,137
MALCOLM X ZAMORDOWANY
ZASTRZELONY PODCZAS WIECU

1192
01:16:40,220 --> 01:16:41,763
Był dla nas wzorem.

1193
01:16:42,264 --> 01:16:46,393
Był kamieniem milowym, naszą kotwicą.

1194
01:16:46,476 --> 01:16:49,855
Malcolm X był najlepszym czarnym
od czasu Marcusa Garveya.

1195
01:16:51,356 --> 01:16:56,028
Gdy straciliśmy tę kotwicę,
odkryliśmy, jak bardzo byliśmy zagubieni.

1196
01:16:56,111 --> 01:17:01,742
Pewnego dnia zwyciężymy

1197
01:17:01,825 --> 01:17:04,870
Panie Muhammadzie, wczoraj doniesiono,

1198
01:17:06,371 --> 01:17:09,916
że pewien muzułmanin powiedział:

1199
01:17:10,000 --> 01:17:12,919
„Co Malcolm zasiał, to i żąć będzie”,

1200
01:17:13,003 --> 01:17:17,674
w nawiązaniu do oświadczenia Malcolma
na temat zabójstwa prezydenta Kennedy’ego.

1201
01:17:17,758 --> 01:17:21,928
Czy sądzi pan, że muzułmański brat
powiedziałby coś takiego o Malcolmie

1202
01:17:22,012 --> 01:17:23,555
na wieść o jego śmierci?

1203
01:17:24,181 --> 01:17:25,098
Nie wiem.

1204
01:17:25,182 --> 01:17:28,769
Nie wiem więcej niż pan
na temat tego, kto to był.

1205
01:17:28,852 --> 01:17:31,480
Czy policja prosiła pana o zeznanie?

1206
01:17:32,272 --> 01:17:33,106
Nie.

1207
01:17:33,607 --> 01:17:36,526
Panie Muhammadzie,
zanim Malcolm wczoraj zginął,

1208
01:17:36,610 --> 01:17:41,198
twierdził, że czarni muzułmanie
próbowali go zabić. Skomentuje pan to?

1209
01:17:41,281 --> 01:17:42,616
Nic o tym nie wiem.

1210
01:17:43,617 --> 01:17:46,411
Nie jesteśmy agresywnymi ludźmi.

1211
01:17:46,953 --> 01:17:48,872
To dla nas szok.

1212
01:17:52,668 --> 01:17:54,920
Co pana zdaniem się stało?

1213
01:17:55,003 --> 01:17:56,630
- Co myślę?
- Tak.

1214
01:18:02,135 --> 01:18:04,262
Wiem, co się z nim stało.

1215
01:18:07,432 --> 01:18:09,393
Wiem, że odstąpił od ich zasad i…

1216
01:18:11,103 --> 01:18:12,270
I umarł.

1217
01:18:17,609 --> 01:18:21,071
Łatwo jest opowiedzieć
historię zabójstwa Malcolma X

1218
01:18:21,154 --> 01:18:24,032
jako historię dysydenta,

1219
01:18:24,116 --> 01:18:26,952
który porzucił ruch
i został za to ukarany.

1220
01:18:27,744 --> 01:18:33,083
Malcolm i Naród Islamu
z pewnością byli zwaśnieni.

1221
01:18:37,671 --> 01:18:39,381
ALLAH JEST NAJLEPSZY
WOLNOŚĆ RELIGIJNA

1222
01:18:40,006 --> 01:18:43,260
Ale z tego, co udało nam się wydedukować

1223
01:18:43,343 --> 01:18:48,306
z opublikowanych akt FBI,
choć nie wszystkie zostały ujawnione,

1224
01:18:48,390 --> 01:18:51,810
to że FBI ochoczo obserwowało,

1225
01:18:52,686 --> 01:18:56,148
jak ta luka, ten rozłam rośnie

1226
01:18:57,023 --> 01:19:00,402
i zaognia się konflikt pomiędzy Malcolmem

1227
01:19:01,278 --> 01:19:02,612
i Narodem Islamu.

1228
01:19:05,365 --> 01:19:08,118
Ukrytą stroną był rząd federalny.

1229
01:19:08,201 --> 01:19:10,662
Nie daliby białemu zastrzelić Malcolma,

1230
01:19:10,746 --> 01:19:13,039
bo to byłaby katastrofa.

1231
01:19:16,168 --> 01:19:19,838
Zawsze znajdą się,
przepraszam za wyrażenie…

1232
01:19:20,422 --> 01:19:25,635
dwulicowcy, gotowi sprzedać
własne matki za dwa dolce.

1233
01:19:28,388 --> 01:19:32,434
Policja jest wszędzie –
na dachach, na schodach pożarowych.

1234
01:19:32,517 --> 01:19:39,065
Setki nowojorskich policjantów – w cywilu
i mundurowych – stoją wzdłuż 147. Ulicy.

1235
01:19:39,649 --> 01:19:42,235
Na razie ostatnia posługa Malcolma X

1236
01:19:42,319 --> 01:19:44,696
przebiega bez żadnych incydentów.

1237
01:19:49,451 --> 01:19:51,536
Moje siostry i ja straciłyśmy ojca…

1238
01:19:54,706 --> 01:19:57,501
ale sądzę, że czarni ludzie

1239
01:19:58,001 --> 01:20:02,297
stracili kogoś błyskotliwego,

1240
01:20:03,632 --> 01:20:05,509
miłego, kochającego,

1241
01:20:06,301 --> 01:20:07,677
pełnego współczucia.

1242
01:20:08,178 --> 01:20:10,096
Myślę, że trzeba takim być,

1243
01:20:10,180 --> 01:20:15,018
aby równie mocno reagować
na niesprawiedliwość.

1244
01:20:17,437 --> 01:20:20,273
James Baldwin napisał o Malcolmie X:

1245
01:20:20,857 --> 01:20:24,945
„Był najbardziej łagodnym i czułym
człowiekiem, jakiego spotkałem”.

1246
01:20:26,321 --> 01:20:30,909
To nie był jego image. Ale on widział,
jak Malcolm odnosił się do czarnych.

1247
01:20:34,913 --> 01:20:38,416
Uhonorował swój kodeks,
którego nas nauczył.

1248
01:20:43,213 --> 01:20:44,381
Zaakceptuj śmierć.

1249
01:20:44,881 --> 01:20:46,883
Gdy to zrobisz, będziesz wolny.

1250
01:20:52,639 --> 01:20:54,933
Dzień przed pogrzebem Malcolma X

1251
01:20:55,016 --> 01:20:58,812
Elijah Muhammad wystąpił
po raz pierwszy od czasu zamachu.

1252
01:20:58,895 --> 01:21:03,066
Przywódca Narodu był ledwo widoczny
zza muru ochroniarzy.

1253
01:21:03,984 --> 01:21:08,113
Jeśli chcecie podążyć za kimś
przeciwko mnie,

1254
01:21:08,905 --> 01:21:10,115
droga wolna.

1255
01:21:10,657 --> 01:21:14,286
Ale wasz koniec będzie kiepski.

1256
01:21:15,453 --> 01:21:17,414
Boję się o was.

1257
01:21:20,625 --> 01:21:23,879
Udział w muzułmańskim zjeździe
bierze także

1258
01:21:23,962 --> 01:21:26,256
mistrz wagi ciężkiej Cassius Clay.

1259
01:21:26,339 --> 01:21:29,050
Jego muzułmańskie imię to Muhammad Ali.

1260
01:21:32,095 --> 01:21:35,223
POGRZEB MALCOLMA X

1261
01:21:38,059 --> 01:21:40,979
Malcolm X i każdy, kto atakuje

1262
01:21:41,062 --> 01:21:45,233
lub mówi o atakowaniu
Elijah Muhammada – zginie.

1263
01:21:45,317 --> 01:21:46,151
MARZEC
1965

1264
01:21:46,234 --> 01:21:50,322
Nikt nie może bezkarnie sprzeciwiać się
Posłańcowi Wszechmocnego Boga,

1265
01:21:50,405 --> 01:21:52,866
czy to werbalnie, czy to fizycznie.

1266
01:21:54,618 --> 01:21:57,037
Muhammad Ali staje się częścią chóru,

1267
01:21:58,288 --> 01:22:02,876
który głosi, że każdy, kto sprzeciwi się
Elijah Muhammadowi, musi umrzeć.

1268
01:22:04,336 --> 01:22:06,546
To jest w tym wszystkim tragiczne.

1269
01:22:06,630 --> 01:22:08,423
Że Malcolm jest wrogiem?

1270
01:22:10,216 --> 01:22:14,012
Czy Malcolm był wrogiem,
gdy przywiózł swoją rodzinę do Miami?

1271
01:22:14,095 --> 01:22:18,642
Czy myślał, że Malcolm był wrogiem,
gdy modlił się z nim przed walką?

1272
01:22:20,852 --> 01:22:25,523
Malcolm X zasłynął z nieustępliwości
wobec takich jak ty, białych ludzi.

1273
01:22:25,607 --> 01:22:28,860
Białych diabłów,
niebieskookich, blondwłosych kundli.

1274
01:22:29,611 --> 01:22:33,073
Biali nie dbali o Malcolma ani o czarnych,

1275
01:22:33,156 --> 01:22:35,116
gdy podążał za Elijah Muhammadem,

1276
01:22:35,200 --> 01:22:38,161
za to uwielbiają
naszych zmarłych przywódców,

1277
01:22:38,244 --> 01:22:42,540
a teraz mają trupa, który był tylko,

1278
01:22:42,624 --> 01:22:44,668
jak sam przyznawał,

1279
01:22:44,751 --> 01:22:46,795
włóczęgą…

1280
01:22:48,004 --> 01:22:50,298
stręczycielem białych kobiet.

1281
01:22:50,382 --> 01:22:53,885
Był niczym, póki Elijah Muhammad
nie uczynił go wielkim.

1282
01:22:53,969 --> 01:22:57,097
Gdyby wytrwał przy człowieku,
który go wywyższył

1283
01:22:57,180 --> 01:23:00,475
i nauczył go wszystkiego,
dziś byłby jeszcze większy.

1284
01:23:20,537 --> 01:23:24,124
W 1972 roku mój ojciec pojechał do Mekki.

1285
01:23:29,087 --> 01:23:34,509
I dzięki temu mój ojciec
poznał prawdziwy islam.

1286
01:23:35,093 --> 01:23:37,679
Elijah Muhammad,
przywódca czarnych muzułmanów,

1287
01:23:37,762 --> 01:23:41,558
zmarł na niewydolność serca
w Chicago. Miał 77 lat.

1288
01:23:51,735 --> 01:23:55,530
Opuściliśmy Naród około 1975 roku.

1289
01:23:55,613 --> 01:23:56,948
Miałam siedem lat.

1290
01:24:06,958 --> 01:24:08,543
Mój brat był taki dobry.

1291
01:24:13,006 --> 01:24:15,717
Musielibyście być mną,
by zrozumieć, co czuję.

1292
01:24:16,968 --> 01:24:20,221
Byłem jedynym bratem. Miał jednego brata.

1293
01:24:20,722 --> 01:24:22,432
Bracia krwi.

1294
01:24:23,308 --> 01:24:26,269
Tęsknię za nim, ale zobaczę go w niebie.

1295
01:24:27,312 --> 01:24:30,023
Nie mogę się doczekać.
Uściskam go i ucałuję.

1296
01:24:42,911 --> 01:24:46,206
Pamiętasz coś, czego Muhammad Ali żałował?

1297
01:24:50,210 --> 01:24:51,252
Pomyślmy.

1298
01:24:51,336 --> 01:24:52,754
Daj mi chwilę.

1299
01:24:52,837 --> 01:24:53,671
Oczywiście.

1300
01:24:59,010 --> 01:25:00,845
Niezłe pytanie.

1301
01:25:06,518 --> 01:25:08,603
Minie wiele lat,

1302
01:25:08,686 --> 01:25:12,398
a my zawsze będziemy ciekawi,
jak kolejne pokolenia

1303
01:25:12,482 --> 01:25:17,612
będą postrzegać i oceniać

1304
01:25:17,695 --> 01:25:20,573
Muhammada Alego i Malcolma X.

1305
01:25:21,866 --> 01:25:25,245
Jakie były trajektorie ich życia
i co to znaczyło?

1306
01:25:26,496 --> 01:25:28,915
Już teraz widzimy, jak się to rozgrywa

1307
01:25:28,998 --> 01:25:31,417
w różnych książkach, filmach

1308
01:25:32,293 --> 01:25:33,294
i miejscach.

1309
01:25:33,378 --> 01:25:35,380
Patrzcie, kto będzie następny.

1310
01:25:37,674 --> 01:25:38,842
Najlepszy.

1311
01:25:41,010 --> 01:25:46,683
Ali, którego przedstawia się nam

1312
01:25:46,766 --> 01:25:48,768
od 1996 roku,

1313
01:25:49,769 --> 01:25:51,104
to fałszywy wizerunek.

1314
01:25:51,187 --> 01:25:54,607
Udało im się usunąć z narracji te rzeczy,

1315
01:25:54,691 --> 01:25:59,320
które sprawiły, że Muhammad Ali
był swego czasu kontrowersyjny.

1316
01:26:03,324 --> 01:26:06,828
Ci ludzie, którzy urządzili mu
owację na stojąco w Atlancie…

1317
01:26:09,455 --> 01:26:11,791
ci ludzie 20 lat wcześniej

1318
01:26:11,875 --> 01:26:13,543
lżyli go jak psa.

1319
01:26:15,587 --> 01:26:18,298
Był zagorzałym krytykiem
supremacji białych.

1320
01:26:18,381 --> 01:26:21,509
Czemu mam jechać 16 tysięcy kilometrów,

1321
01:26:21,593 --> 01:26:24,387
by strzelać do czarnych,
którzy mnie nie obrazili,

1322
01:26:24,470 --> 01:26:28,141
nie zlinczowali, nie poszczuli psami,
nie zgwałcili mi mamy.

1323
01:26:28,224 --> 01:26:30,435
Sądzę, że wiele z tego wymazano

1324
01:26:30,518 --> 01:26:32,520
przez jego chorobę

1325
01:26:32,604 --> 01:26:34,981
i fakt, że nie był w stanie mówić.

1326
01:26:40,320 --> 01:26:44,741
Nawet dziś Ameryka jest krajem,
którego system rządów

1327
01:26:44,824 --> 01:26:49,162
opiera się na wolności, sprawiedliwości
i równości, ale tylko dla białych.

1328
01:26:49,662 --> 01:26:53,416
W tym kraju nie ma wolności dla czarnych.

1329
01:26:53,499 --> 01:26:55,919
Malcolm zginął w 1965 roku

1330
01:26:56,002 --> 01:27:01,174
i od tamtej pory ludzie
zmieniają narrację o nim.

1331
01:27:01,257 --> 01:27:03,301
BULWAR MALCOLMA X

1332
01:27:03,384 --> 01:27:04,761
CZARNE DZIEDZICTWO

1333
01:27:04,844 --> 01:27:09,015
Gdy pierwszy raz kupiłem znaczki
z Malcolmem X, byłem zmieszany.

1334
01:27:09,641 --> 01:27:11,851
Gdy zginął w 1965 roku,

1335
01:27:11,935 --> 01:27:17,565
nikt nie przypuszczał, że kiedykolwiek
wyląduje na rządowym produkcie.

1336
01:27:18,608 --> 01:27:20,693
Podobizna Malcolma na znaczku

1337
01:27:20,777 --> 01:27:24,906
symbolizuje to,
jak jego wizerunek przez lata się zmienił.

1338
01:27:29,160 --> 01:27:31,829
Do pewnego stopnia nadal z nami jest.

1339
01:27:32,413 --> 01:27:34,332
Nie został nam odebrany.

1340
01:27:34,999 --> 01:27:36,668
Jego duch żyje.

1341
01:27:40,255 --> 01:27:41,673
Możesz zabić człowieka,

1342
01:27:42,840 --> 01:27:44,968
ale nie zabijesz idei.

1343
01:27:47,345 --> 01:27:51,182
W każdym gimnazjum, na każdej uczelni
i uniwersytecie, na YouTube

1344
01:27:51,266 --> 01:27:55,728
ludzie puszczają nagrania i filmy
z Malcolmem, jakby wciąż tutaj był.

1345
01:27:55,812 --> 01:27:58,690
A to, czego uczył 50 lat temu

1346
01:27:58,773 --> 01:28:00,775
dzisiaj się ziszcza.

1347
01:28:04,487 --> 01:28:08,992
Historia czarnych, Ameryki,
a także świata zmieniła swój bieg

1348
01:28:09,075 --> 01:28:12,161
dzięki tym dwóm facetom,
którzy mieli tupet

1349
01:28:12,245 --> 01:28:14,414
być sobą i być śmiałymi.

1350
01:28:14,497 --> 01:28:16,749
I ta śmiałość stała się zaraźliwa.

1351
01:28:17,333 --> 01:28:18,960
To dwunogi pies kontroluje…

1352
01:28:19,043 --> 01:28:22,130
Zdefiniowali całe pokolenie,

1353
01:28:22,213 --> 01:28:25,091
które dzięki nim
chodziło z podniesioną głową

1354
01:28:25,174 --> 01:28:26,759
i prostymi plecami.

1355
01:28:29,554 --> 01:28:33,599
Ludzie zapominają, że mój ojciec
był młodym mężczyzną po dwudziestce,

1356
01:28:34,100 --> 01:28:36,102
który marzył o mistrzostwie.

1357
01:28:36,811 --> 01:28:40,732
Malcolm nauczył go pewnych rzeczy,
które mój ojciec zachował

1358
01:28:41,649 --> 01:28:43,026
do końca życia.

1359
01:28:45,069 --> 01:28:48,489
Co twój brat sądził o Malcolmie X

1360
01:28:48,573 --> 01:28:50,783
po jego zabójstwie?

1361
01:28:50,867 --> 01:28:55,496
Mówił ci, czy czegoś żałuje,
albo o tym, co czuł?

1362
01:28:55,997 --> 01:28:58,875
Nigdy, ale znam mojego brata.

1363
01:28:59,375 --> 01:29:01,169
Było mu przykro.

1364
01:29:02,170 --> 01:29:03,838
Bardzo go to poruszyło.

1365
01:29:07,258 --> 01:29:10,845
Po zerwaniu więzi z Narodem Islamu,

1366
01:29:11,596 --> 01:29:14,474
Muhammad Ali
skontaktował się z naszą rodziną.

1367
01:29:15,183 --> 01:29:18,311
Myślę, że prawdopodobnie czuł,

1368
01:29:18,394 --> 01:29:21,522
że jest mojemu ojcu coś winien.

1369
01:29:21,606 --> 01:29:26,986
Upewniał się,
że jego żona i dzieci są bezpieczne

1370
01:29:27,070 --> 01:29:28,488
i że nic im nie jest.

1371
01:29:31,449 --> 01:29:38,081
Gdy go spotkałam mając 18, 19, 20 lat,
zareagowałam zaskoczeniem.

1372
01:29:38,164 --> 01:29:39,832
NAJSTARSZA CÓRKA MALCOLMA X

1373
01:29:39,916 --> 01:29:42,043
Teraz patrząc mu prosto w twarz…

1374
01:29:42,126 --> 01:29:45,338
A wiecie, jaki jest.
Rzuca ci wyzwanie: „Czy to ty?”.

1375
01:29:45,421 --> 01:29:49,300
POGRZEB MUHAMMADA ALEGO
10 CZERWCA 2016

1376
01:29:51,052 --> 01:29:56,140
Od chwili, gdy się odnaleźliśmy,
było tak, jakby czas stanął w miejscu.

1377
01:29:56,808 --> 01:29:58,726
Płakaliśmy rzewnie.

1378
01:30:00,686 --> 01:30:05,608
Jego żal, że nie rozmawiał
z moim tatą, zanim wyjechał.

1379
01:30:06,359 --> 01:30:10,696
Obecność Muhammada Alego w moim życiu
sprawiła, że czułam bliskość mojego taty

1380
01:30:11,697 --> 01:30:13,366
choć chwilę dłużej,

1381
01:30:14,367 --> 01:30:16,160
51 lat dłużej.

1382
01:30:16,244 --> 01:30:17,412
Aż do teraz.

1383
01:30:39,851 --> 01:30:43,020
Wkurzyłem Sonny’ego Listona,
a mam dopiero 22 lata.

1384
01:30:43,104 --> 01:30:44,605
Muszę być najlepszy!

1385
01:30:44,689 --> 01:30:46,399
Jestem królem świata!

1386
01:30:49,193 --> 01:30:50,778
To mój brat i przyjaciel.

1387
01:30:51,696 --> 01:30:54,532
Wyrażam przy nim to, co wiem i rozumiem,

1388
01:30:54,615 --> 01:30:57,618
ale ma własny rozum i własne zrozumienie.

1389
01:30:58,703 --> 01:31:01,789
WITAJCIE W OBOZIE SZKOLENIOWYM
MUHAMMADA ALEGO

1390
01:31:01,873 --> 01:31:05,918
Ich przeznaczeniem było
poczuć to braterstwo

1391
01:31:06,002 --> 01:31:07,920
i uczyć się razem.

1392
01:31:10,923 --> 01:31:13,259
Ale istniały zewnętrzne siły,

1393
01:31:13,342 --> 01:31:19,932
które nie pozwoliły im kontynuować
tej pięknej relacji, która się nawiązała.

1394
01:31:26,147 --> 01:31:30,151
Gdy pisaliśmy autobiografię mojego ojca
Dusza motyla w 2003 roku,

1395
01:31:31,319 --> 01:31:35,114
pytałam go o Malcolma X
i o ich relację, to jak się zakończyła.

1396
01:31:36,491 --> 01:31:38,743
Pamiętam,

1397
01:31:38,826 --> 01:31:41,746
że mój ojciec
odchylił się w fotelu, zamknął oczy…

1398
01:31:44,040 --> 01:31:47,543
Odpowiedź zajęła mu chwilę,
może 10, 15 sekund.

1399
01:31:47,627 --> 01:31:49,128
Powiedział mi,

1400
01:31:49,837 --> 01:31:54,050
że najbardziej żałuje tego,
że odwrócił się od Malcolma.

1401
01:31:54,133 --> 01:31:57,803
Chciałby móc się cofnąć
i powiedzieć Malcolmowi, że mu przykro,

1402
01:31:57,887 --> 01:32:02,225
że go kocha, że jest jego przyjacielem
i że miał rację co do wielu rzeczy.

1403
01:32:02,308 --> 01:32:04,936
MECZET MUHAMMADA ALEGO
DEER LAKE, PENSYLWANIA

1404
01:32:05,019 --> 01:32:07,688
Jedną z rzeczy, których nigdy nie zapomnę,

1405
01:32:09,273 --> 01:32:12,401
było to, jak spojrzałam
na Muhammada Alego i spytałam:

1406
01:32:13,069 --> 01:32:14,570
„Kochałeś mojego ojca?”.

1407
01:32:17,865 --> 01:32:19,825
A on odpowiedział:

1408
01:32:21,244 --> 01:32:23,913
„Kochałem twojego ojca całym sercem”.

1409
01:35:03,447 --> 01:35:08,452
Napisy: Anna Piotrowska