1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.MX

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.MX

3
00:00:10,885 --> 00:00:14,848
SA NAKARAANG 13.8 BILYONG TAON

4
00:00:14,931 --> 00:00:16,182
Matapos ang Big Bang,

5
00:00:16,266 --> 00:00:19,853
puno ang uniberso
ng pinaghalo-halong cosmic soup

6
00:00:19,936 --> 00:00:22,689
ng hydrogen at helium gas.

7
00:00:25,692 --> 00:00:28,403
Kalaunan, 'yong hydrogen at helium atoms

8
00:00:28,486 --> 00:00:31,698
ay nagsimulang magsama-sama
para bumuo ng mga bituin.

9
00:00:35,285 --> 00:00:38,580
Marahil nagsama-sama ang mga bituin
para maging galaxies.

10
00:00:39,622 --> 00:00:42,292
'Yon ang tinawag nating unang liwanag.

11
00:00:44,878 --> 00:00:49,799
Para makita ang unang liwanag,
ang mga unang galaxy sa universe natin,

12
00:00:49,883 --> 00:00:54,304
sa malayong nakaraang 'yon,
nangyari roon ang paglikha.

13
00:00:57,891 --> 00:01:01,728
Pag tumingin tayo sa langit,
lagpas pa sa mga bituin ng Milky Way,

14
00:01:01,811 --> 00:01:03,813
kadiliman lang ang makikita natin.

15
00:01:04,314 --> 00:01:06,024
Wala pa tayong teknolohiya

16
00:01:06,107 --> 00:01:09,652
para makita ang unang bahagi
ng kuwento ng uniberso.

17
00:01:10,653 --> 00:01:12,906
Para mabalikan ang nakaraan

18
00:01:12,989 --> 00:01:15,533
para makita ang pinakaunang liwanag,

19
00:01:15,617 --> 00:01:19,329
kailangan mo ng pinakamahusay
na telescope sa kasaysayan.

20
00:01:19,412 --> 00:01:24,000
Sa buong kasaysayan ng NASA, Webb
ang pinakamapanganib na nagawang misyon.

21
00:01:24,084 --> 00:01:26,711
Puwedeng tagumpay
sa teknolohiya itong misyon

22
00:01:26,795 --> 00:01:28,797
o nakalulungkot na sakuna.

23
00:01:29,297 --> 00:01:32,467
Nilalagay natin
ang pinakamalaking telescope sa space,

24
00:01:32,550 --> 00:01:34,260
milyong kilometro ang layo.

25
00:01:34,344 --> 00:01:36,763
Maraming puwedeng maging mali.

26
00:01:37,263 --> 00:01:40,058
Ito ang pinakamaraming
single point failure

27
00:01:40,141 --> 00:01:41,810
sa anumang misyon na nagawa.

28
00:01:41,893 --> 00:01:45,355
Kung iisipin ang hindi kanais-nais na,
"Kapag nabigo ito…"

29
00:01:47,607 --> 00:01:49,234
Nakakatakot talaga 'yon.

30
00:01:49,317 --> 00:01:54,197
Kahit sinong mission systems engineer na
naniniwalang wala itong kasamang suwerte

31
00:01:54,280 --> 00:01:56,032
ay baliw o sinungaling.

32
00:02:07,127 --> 00:02:11,422
'Yong mga unang larawan ang makakatulong
na masagot ang mga katanungang,

33
00:02:11,506 --> 00:02:12,924
"Saan tayo nanggaling?"

34
00:02:13,508 --> 00:02:15,051
"Paano tayo napunta rito?"

35
00:02:15,552 --> 00:02:17,220
"Wala ba tayong kasama?"

36
00:02:17,303 --> 00:02:18,972
'Yan ang kasaysayan natin.

37
00:02:19,055 --> 00:02:22,767
-Ito ang buong kasaysayan natin.
-Ang buong kasaysayan natin.

38
00:02:22,851 --> 00:02:26,771
Walang duda na ang telescope na 'to
ang susunod na malaking hakbang

39
00:02:26,855 --> 00:02:28,857
sa paghahanap natin ng buhay.

40
00:02:28,940 --> 00:02:30,984
Napakalaki ng uniberso,

41
00:02:31,067 --> 00:02:34,070
siguradong may iba pang
may buhay sa labas.

42
00:02:34,904 --> 00:02:37,198
Ang James Webb Space Telescope

43
00:02:37,282 --> 00:02:41,119
ang tiyak na babago
sa pagkakaunawa natin sa uniberso.

44
00:03:05,185 --> 00:03:07,103
Mayroong bagong telescope.

45
00:03:07,604 --> 00:03:09,981
Ang James Webb Space Telescope,

46
00:03:10,064 --> 00:03:14,694
ipinangalan sa ikalawang administrator
ng NASA, ay malapit nang maisakatuparan.

47
00:03:16,029 --> 00:03:19,532
Paliliparin ito sa French Guiana,
sa isang spaceport doon,

48
00:03:19,616 --> 00:03:22,660
na isang paalala
na hindi lang ito misyon ng NASA.

49
00:03:22,744 --> 00:03:25,580
Isa itong misyon
kasama ang European Space Agency

50
00:03:25,663 --> 00:03:27,540
at ang Canadian Space Agency.

51
00:03:32,378 --> 00:03:35,465
Inabot ng tatlong dekada
at sampung bilyong dolyar,

52
00:03:35,548 --> 00:03:38,092
di ligtas ang proyekto sa kontrobersiya.

53
00:03:38,176 --> 00:03:40,303
May ilang sakuna, problema sa pondo,

54
00:03:40,386 --> 00:03:42,889
pati ang bantang pagkakansela ng Kongreso.
ay ingtaas ng mga nakataya rito
para sa NASA.

55
00:03:48,144 --> 00:03:53,149
Ang launch sa James Webb Space Telescope
ay mapanganib para sa NASA.

56
00:03:53,233 --> 00:03:56,903
Kung may mangyaring mali,
sampung bilyong dolyar 'yon,

57
00:03:56,986 --> 00:04:00,490
higit dalawang dekadang pinagtrabahuhan,
na masasayang lang.

58
00:04:00,573 --> 00:04:01,407
Kumusta?

59
00:04:01,491 --> 00:04:02,533
-Kumusta?
-Mabuti.

60
00:04:02,617 --> 00:04:06,788
Si Thomas Zurbuchen
ang head of science sa NASA,

61
00:04:06,871 --> 00:04:09,958
o Dr. Z,
na puwede rin naming itawag sa 'yo.

62
00:04:10,041 --> 00:04:13,836
Dumating na ang araw.
Lahat ng dekada, lahat ng oras,

63
00:04:13,920 --> 00:04:18,091
lahat ng gumagawa sa telescope,
at heto, ilang minuto bago paliparin.

64
00:04:18,174 --> 00:04:21,094
Nasa ibabaw nitong rocket
ang telescope natin.

65
00:04:21,177 --> 00:04:25,765
Isang telescope na ginawa
ng higit 10,000 tao sa iba't ibang paraan.

66
00:04:25,848 --> 00:04:27,308
At kasama ng telescope,

67
00:04:27,392 --> 00:04:30,103
lahat ng pag-asa at pangarap
ng mga taong 'yon,

68
00:04:30,186 --> 00:04:34,065
pati ng libo-libong scientist,
ilan sa kanila'y di pa isinisilang,

69
00:04:34,148 --> 00:04:36,985
na makikinabang sa data na ito,
ay kasama nila,

70
00:04:37,068 --> 00:04:41,614
hinihintay ang huling minuto ng countdown
para sa paglalakbay nito sa space.

71
00:04:42,198 --> 00:04:43,866
Thumbs up, ayos na lahat.

72
00:04:43,950 --> 00:04:46,411
Nalalabing oras, 30 segundo.

73
00:04:46,911 --> 00:04:51,416
Ang Webb, sa buong kasaysayan ng NASA,
ang pinakamahirap na misyon na nagawa.

74
00:04:52,125 --> 00:04:55,837
Nagkaproblema sa manufacturing,
sa pagpaplano, sa sistema,

75
00:04:55,920 --> 00:04:57,005
sa mga tauhan.

76
00:04:57,797 --> 00:04:59,924
Minsan, parang wala nang pag-asa.

77
00:05:00,008 --> 00:05:01,759
Nakabantay sa terminal count.

78
00:05:02,343 --> 00:05:04,971
Sampu, siyam, walo…

79
00:05:05,054 --> 00:05:08,266
Madalas kong iniisip
na ang Webb ang Apollo ng science.

80
00:05:09,142 --> 00:05:12,895
Napakahirap nito na halos imposible na.

81
00:05:13,771 --> 00:05:15,440
Pero ginagawa pa rin namin.

82
00:05:15,523 --> 00:05:19,068
…tatlo, dalawa, isa, lipad na!

83
00:05:27,827 --> 00:05:31,539
TATLONG BUWAN BAGO ANG PAGPAPALIPAD

84
00:05:42,383 --> 00:05:45,178
Napakahaba ng pinagdaanan
para umabot sa launch.

85
00:05:45,845 --> 00:05:48,598
Nagtrabaho ako sa proyekto
sa loob ng 15 taon.

86
00:05:49,098 --> 00:05:52,810
Pakiramdam ko,
ang pinakapagkakakilanlan ko bilang tao

87
00:05:52,894 --> 00:05:54,354
ay ang trabaho ko.

88
00:05:54,437 --> 00:05:57,607
Mahal ko 'to, hilig ko 'to,
kaya ko 'to ginagawa.

89
00:05:57,690 --> 00:06:00,818
Kung iisipin ang di kanais-nais
na, "Pag nabigo ito,"

90
00:06:00,902 --> 00:06:04,739
at iginugol ko
ang buong propesyon ko rito,

91
00:06:04,822 --> 00:06:06,783
nakakatakot talagang isipin 'yon.

92
00:06:09,494 --> 00:06:14,165
Mula pa noong anim o pitong gulang ako,
napagpasyahan ko nang 'yon ang gusto ko.

93
00:06:14,248 --> 00:06:16,167
Gusto kong maging astronomer.

94
00:06:17,293 --> 00:06:22,173
Lumaki ako sa probinsiya ng Arkansas
sa maliit na bukid, sa gitna na kawalan.

95
00:06:22,799 --> 00:06:25,009
Walang mga ilaw sa paligid.

96
00:06:25,093 --> 00:06:27,553
Napakadilim. Ang ganda ng kalangitan.

97
00:06:27,637 --> 00:06:31,599
At nabighani na 'ko sa kalangitan
sa gabi mula pa noong bata ako.

98
00:06:37,188 --> 00:06:41,692
PAGPAPALIPAD SA HUBBLE TELESCOPE
APRIL 24, 1990

99
00:06:41,776 --> 00:06:45,279
Nasa Grade 4 o Grade 5 ako,
umakyat ako at nanood.

100
00:06:45,780 --> 00:06:48,074
May pahintulot na tayo

101
00:06:48,157 --> 00:06:51,953
para simulan ang pagbubukas
ng mga kandado sa unahan.

102
00:06:53,955 --> 00:06:58,584
Nakikita nating inilaladlad na
ang dalawang sapin sa solar array.

103
00:06:59,502 --> 00:07:00,461
Magaling.

104
00:07:06,384 --> 00:07:09,679
Hangad ko sa Hubble
ang sarili nitong pakikipagsapalaran,

105
00:07:09,762 --> 00:07:12,932
na maisiwalat nito
ang iba pang misteryo ng universe.

106
00:07:14,308 --> 00:07:16,227
Napagpasyahan nilang itutok 'yon

107
00:07:16,310 --> 00:07:20,773
sa blangkong parte ng langit, sa kawalan,
para makita ang mangyayari.

108
00:07:30,324 --> 00:07:31,993
Tulad ng lahat sa mundo,

109
00:07:32,076 --> 00:07:36,497
naaalala ko na natulala lang ako
sa nakita namin.

110
00:07:40,501 --> 00:07:44,338
Ang kawalan ay napuno
ng libo-libong mga galaxy.

111
00:07:46,174 --> 00:07:49,594
Talagang binigyan tayo nito ng idea,
sa unang pagkakataon,

112
00:07:50,344 --> 00:07:52,847
kung gaano na katanda ang universe.

113
00:07:55,683 --> 00:07:58,394
Napakagaling
na pagpapakitang-gilas ng physics

114
00:07:58,936 --> 00:08:04,150
na totoong makikita natin ang nakaraan
gamit ang malalaking telescope na 'to.

115
00:08:06,152 --> 00:08:08,404
Parang mga time machine ang telescopes

116
00:08:08,488 --> 00:08:12,575
na ipinapakita sa atin
ang nakaraan ng universe.

117
00:08:12,658 --> 00:08:16,412
Para itong science fiction,
pero dahil sa simpleng katotohanang

118
00:08:16,496 --> 00:08:19,624
gumugugol ng oras
ang paglalakbay ng liwanag sa space.

119
00:08:19,707 --> 00:08:23,211
Kung titingnan mo ang isang poste,
ang ilaw sa posteng 'yon

120
00:08:23,294 --> 00:08:27,423
ay may ilang saglit para tumawid
sa kalsada at umabot sa mata mo.

121
00:08:27,924 --> 00:08:30,843
Walong minuto bago umabot
ang liwanag ng Araw.

122
00:08:30,927 --> 00:08:33,971
Isipin mo na inilalayo 'yon sa universe.

123
00:08:34,055 --> 00:08:36,057
Ang mga bagay na mas malayo,

124
00:08:36,140 --> 00:08:38,976
mas matagal makarating
ang liwanag sa telescopes.

125
00:08:39,060 --> 00:08:41,938
Kaya nakikita natin sila sa nakaraan nila.

126
00:08:44,732 --> 00:08:49,111
Gamit ang Hubble,
nagawa nating makita ang nakaraan

127
00:08:49,195 --> 00:08:52,657
at makita ang ilang
mga napakabatang galaxy.

128
00:08:53,282 --> 00:08:56,118
Pero nawawala 'yong simula.

129
00:08:56,202 --> 00:08:59,247
Nawawala 'yong unang bahagi
sa unang kabanata

130
00:08:59,330 --> 00:09:02,500
ng 13.8 bilyong taong kuwento ng universe.

131
00:09:03,000 --> 00:09:05,211
Gusto nating tumingin sa kalawakan

132
00:09:05,294 --> 00:09:08,923
at balikan ang unang panahon
para sagutin ang mga katanungang…

133
00:09:09,006 --> 00:09:10,925
DATING ADMINISTRATOR NG NASA

134
00:09:11,008 --> 00:09:13,844
…"Paano nabuo,
at paano nabubuo ang mga galaxy?

135
00:09:14,554 --> 00:09:18,683
May iba pa bang matitirhang planeta
sa labas ng ating solar system?

136
00:09:18,766 --> 00:09:21,602
Sa planetang Earth lang ba may buhay?"

137
00:09:21,686 --> 00:09:26,065
Binigyan tayo ng mahalagang simula
ng Hubble at ng iba pang telescope.

138
00:09:26,148 --> 00:09:28,067
Pero kailangan pa nating lumayo,

139
00:09:28,150 --> 00:09:30,486
at ang Next Generation Space Telescope,

140
00:09:31,112 --> 00:09:35,491
NGST, ang susunod
na malaking hakbang na gagawin.

141
00:09:38,995 --> 00:09:42,373
'Yon ang naging
James Webb Space Telescope.

142
00:09:47,753 --> 00:09:50,089
Napakalaking hakbang ng Webb.

143
00:09:50,172 --> 00:09:56,095
Ito ang pinakamalaki sa anumang misyon,
sa lawak ng pagsasaayos sa lahat ng bagay.

144
00:09:57,096 --> 00:09:59,724
Para itong ina ng lahat ng mga telescope.

145
00:10:01,058 --> 00:10:04,979
Malinaw na may sampung himala
na kailangang mangyari.

146
00:10:05,062 --> 00:10:08,816
Mga pinakabagong teknolohiya
na hindi pa nagagawa ninuman.

147
00:10:09,317 --> 00:10:11,110
Isang bagong-bagong detector,

148
00:10:11,193 --> 00:10:15,448
bagong-bagong electronic system
na magfo-focus sa mga salamin,

149
00:10:15,948 --> 00:10:17,074
mga sampung gano'n.

150
00:10:18,200 --> 00:10:22,580
Isa sa pinakamahalagang numero'y,
"Ilang single point failure ang mayroon?"

151
00:10:22,663 --> 00:10:26,500
Ang single point failure
ay isang bagay na kailangang mangyari

152
00:10:27,293 --> 00:10:31,589
na kung hindi mangyayari,
mabibigo ang buong misyon.

153
00:10:32,173 --> 00:10:35,384
Kinumpirma ng Navigation
na inilabas na ang parachute

154
00:10:35,468 --> 00:10:37,845
at nakikitaan na ng malaking pagbagal.

155
00:10:37,928 --> 00:10:41,057
Ang paglapag sa Mars
ay nasa 80 hanggang 90,

156
00:10:41,641 --> 00:10:44,268
na isa sa mga pinakadelikado
na ginawa namin.

157
00:10:44,769 --> 00:10:48,147
Mas mahirap ng tatlo
hanggang apat na beses ang Webb.

158
00:10:48,230 --> 00:10:49,940
Ang ganda, Mike, napakaganda.

159
00:10:50,024 --> 00:10:53,569
Naiangat na ang bandila,
at makikita ang stars and stripes.

160
00:10:54,153 --> 00:10:57,865
Kung sa mga single point failure,
mas matindi kaysa sa Apollo.

161
00:11:00,409 --> 00:11:05,706
Kaya ilang single point failure
ang mayroon kami? Ang sagot ay 344.

162
00:11:06,374 --> 00:11:08,751
Pinakamaraming single point failure ito

163
00:11:08,834 --> 00:11:10,378
sa anumang misyong nagawa.

164
00:11:11,295 --> 00:11:15,341
Para itong, alam mo na,
isang imposibleng proyekto.

165
00:11:29,313 --> 00:11:32,942
Laging may mga di nalalaman
sa larangang ito, alam namin 'yon.

166
00:11:33,901 --> 00:11:37,405
Sa huli, ang totoo,
babagsak 'yon lahat sa balikat ko.

167
00:11:38,406 --> 00:11:42,201
Gagawin mo ang pinakamagandang desisyon
base sa data na hawak mo,

168
00:11:42,284 --> 00:11:43,786
pero alam mong

169
00:11:44,286 --> 00:11:47,498
laging may kalakip na panganib
sa mga desisyong 'yon.

170
00:11:52,169 --> 00:11:53,754
-Cat?
-Oo.

171
00:11:55,840 --> 00:11:57,800
Huminahon ka.

172
00:11:57,883 --> 00:12:01,220
Sa nakalipas na 24 na taon,
nakatutok ako sa misyong ito.

173
00:12:01,721 --> 00:12:04,849
Para na itong pangalawang anak.

174
00:12:05,516 --> 00:12:10,062
Wala ibang alam ang mga anak ko
kundi ang James Webb Space Telescope

175
00:12:10,146 --> 00:12:12,523
mula pa noong siyam o apat na taon sila.

176
00:12:13,023 --> 00:12:17,027
Ang anak kong lalaki ay 30 anyos na,
ang anak kong babae ay 28.

177
00:12:17,111 --> 00:12:20,239
Ang dapat mong katakutan
ay pag may masamang nangyari,

178
00:12:20,322 --> 00:12:24,076
nandiyan ang press,
mga politiko, kung ano-ano pa.

179
00:12:24,160 --> 00:12:26,120
Dudungisan nila ang pangalan mo.

180
00:12:26,203 --> 00:12:29,248
Inaalala niya ang lahat.
Nasa lahi ng Menzel 'yon.

181
00:12:29,331 --> 00:12:33,753
Inaalala nila ang maliliit na bagay.
Di siya nakakatulog nang husto sa gabi.

182
00:12:33,836 --> 00:12:37,882
Lahat ng single point failure
na maaaring mangyari,

183
00:12:37,965 --> 00:12:40,050
aalalahanin mo ang mga 'yon, at…

184
00:12:40,134 --> 00:12:43,345
Tama, inaalala ko.
Tama, inaalala ng grupo, kaya…

185
00:12:43,429 --> 00:12:46,390
Kaya namin 'yon iniingatan at tinututukan.

186
00:12:50,978 --> 00:12:53,355
Ito ang ilan sa mga orihinal na konsepto

187
00:12:53,439 --> 00:12:56,942
sa tinawag noon
na Next Generation Space Telescope.

188
00:12:57,902 --> 00:13:01,322
Mas malaki ang salamin,
mas maraming liwanag ang makukuha.

189
00:13:01,405 --> 00:13:05,159
Kaya para makita ang unang liwanag,
malaki ang kailangan.

190
00:13:05,242 --> 00:13:09,413
May limang konsepto kaming tiningnan.
Orihinal ang isang ito.

191
00:13:09,955 --> 00:13:12,041
Nasa mga detalye ang problema rito,

192
00:13:12,124 --> 00:13:16,670
kaya hangga't di ka umaabot
sa mga detalyadong engineering,

193
00:13:16,754 --> 00:13:19,340
na gaya nito,
di mo malalaman ang problema.

194
00:13:19,423 --> 00:13:21,133
Ang malinaw na problema,

195
00:13:21,217 --> 00:13:25,429
mas malaki ang diameter nito
kaysa sa diameter ng rocket na magdadala.

196
00:13:25,513 --> 00:13:27,139
Kaya dapat itong tiklupin.

197
00:13:27,223 --> 00:13:31,519
May deployments kami na nakasalansan
'yong mga parte ng primary mirror,

198
00:13:31,602 --> 00:13:33,270
na parang record player.

199
00:13:33,354 --> 00:13:37,525
Isa sa mga konseptong mayroon kami
ay i-deploy 'yong primary mirror

200
00:13:37,608 --> 00:13:41,403
gamit ang dalawang sapin
na parang drop table, na ginagawa namin.

201
00:13:41,487 --> 00:13:44,657
Ang una naming pagsusuri
sa disenyo ay noong 2008,

202
00:13:44,740 --> 00:13:48,869
at doon nagsimula 'yong itsura
ng telescope na mayroon tayo ngayon.

203
00:13:54,208 --> 00:13:58,796
Di ito pinakamagandang modelo ng Webb,
pero sapat na para ipakita ang detalye.

204
00:13:58,879 --> 00:14:01,590
'Yan ang primary mirror.
Papasok ang starlight,

205
00:14:01,674 --> 00:14:05,719
tatama sa primary mirror,
magfo-focus sa secondary mirror,

206
00:14:05,803 --> 00:14:09,682
at ipadadala sa itim na pyramid na 'to.

207
00:14:09,765 --> 00:14:13,018
At babalik ito
kung saan naroon 'yong mga instrumento.

208
00:14:13,102 --> 00:14:14,937
Mga camera at spectrometer…

209
00:14:16,981 --> 00:14:19,483
Sorry, natatanggal na sa pagkakadikit,

210
00:14:19,567 --> 00:14:22,278
pero ito ang sunshield.

211
00:14:28,325 --> 00:14:32,538
Ang sunshield ang haharang
sa liwanag ng Araw, Earth, at Buwan.

212
00:14:33,038 --> 00:14:35,583
Gusto natin na malamig
ang telescope natin,

213
00:14:35,666 --> 00:14:40,129
para di ito kuminang na mas maliwanag
kaysa sa mga bituing tinitingnan nito.

214
00:14:40,921 --> 00:14:44,592
Sa 344 na mga single point failure,

215
00:14:44,675 --> 00:14:48,304
225 ay nasa pagde-deploy ng sunshield.

216
00:14:49,221 --> 00:14:52,474
Hindi pa nagagawa ang deployment na 'yon.

217
00:14:53,976 --> 00:14:55,769
Ang unang mangyayari,

218
00:14:55,853 --> 00:14:59,523
ang dalawang malalaking papag
na makikita sa magkabilang gilid,

219
00:14:59,607 --> 00:15:02,484
bababa ang isa,
pagkatapos, 'yong ang isa naman.

220
00:15:02,568 --> 00:15:05,529
Naroon ang nakatiklop
na mga layer ng sunshield.

221
00:15:06,822 --> 00:15:11,577
Pagkatapos, isang napakakomplikadong
sistema ng mga pulley at tensioning motor

222
00:15:11,660 --> 00:15:15,539
ang maglalatag sa sunshield
sa bawat isa sa anim na dulo.

223
00:15:17,166 --> 00:15:20,461
Isa-isa naming hahatakin
ang bawat isa sa limang layer

224
00:15:20,544 --> 00:15:24,757
para makuha ang tamang hugis at posisyon,
na konektado sa isa't isa.

225
00:15:25,382 --> 00:15:27,885
May 34 na mga single point failure

226
00:15:27,968 --> 00:15:31,013
ang nasa paghahatak ng limang layer.

227
00:15:31,096 --> 00:15:35,893
Pangalawang layer, sa tatlo, dalawa, isa…

228
00:15:39,855 --> 00:15:42,983
Ang talagang naiiba
sa space mission na 'to

229
00:15:43,067 --> 00:15:47,154
sa iba pang space mission na nagawa na
ay kung gaano ito karupok.

230
00:15:48,572 --> 00:15:50,532
Hindi ito isang piraso ng metal.

231
00:15:51,075 --> 00:15:53,577
Para lang itong nakatiklop na payong.

232
00:15:54,954 --> 00:15:57,748
Nagkaroon tayo
ng tatlong masusing deployment,

233
00:15:57,831 --> 00:16:01,293
at ang pagtutupi
ang nakakasira sa sunshield.

234
00:16:02,336 --> 00:16:07,216
Ang pagkapunit ng sunshield ay umabot na
sa puntong sinabi naming, "Hindi.

235
00:16:07,299 --> 00:16:10,094
Oras na para itigil ang mga pagsusuri."

236
00:16:11,595 --> 00:16:14,556
Kapag gumagawa ka ng malalaking bagay,

237
00:16:15,265 --> 00:16:18,769
napakaraming kable,
mga bagay na puwedeng magkabuhol-buhol,

238
00:16:18,852 --> 00:16:21,522
mapupunta 'yon
sa ayaw mo na walang gravity.

239
00:16:22,022 --> 00:16:24,608
Maraming puwedeng maging pagkakamali.

240
00:16:25,526 --> 00:16:30,489
Kakalasin namin 'yon,
titiklupin, isasakay sa rocket,

241
00:16:30,572 --> 00:16:34,702
pagkatapos ay bubuuin ulit 'yon
sa space gamit ang makina,

242
00:16:34,785 --> 00:16:37,246
at hindi pa 'yon nagagawa dati.

243
00:16:40,958 --> 00:16:45,879
Labing-apat na araw matapos paliparin,
ilalapat ang mga parte ng primary mirror.

244
00:16:46,964 --> 00:16:51,427
May sampung single point failure
sa primary mirror,

245
00:16:51,510 --> 00:16:52,928
tiglima sa bawat pakpak.

246
00:16:57,766 --> 00:17:02,896
Ang pagkakaroon ng 18 bahagi ay
magandang paraan para buuin ang salamin.

247
00:17:03,856 --> 00:17:05,899
Naigagalaw ang bawat salamin.

248
00:17:06,734 --> 00:17:09,862
Nakakatulong 'yon
na maiposisyon ang bawat hexagon

249
00:17:09,945 --> 00:17:13,032
para mai-focus 'yong telescope
gamit ang makina.

250
00:17:14,825 --> 00:17:17,244
Lalayo ng higit
isang milyong kilometro sa Earth,

251
00:17:17,327 --> 00:17:19,788
apat na beses na mas malayo sa Buwan.

252
00:17:19,872 --> 00:17:22,666
Ayaw mong mabitak o masira ang telescope

253
00:17:22,750 --> 00:17:25,377
pag napunta 'yon
sa napakababang temperatura.

254
00:17:29,673 --> 00:17:32,342
Ipinaayos ng NASA

255
00:17:32,426 --> 00:17:36,013
ang pinakamalaking Cryovac chamber
sa Johnson Space Center.

256
00:17:36,096 --> 00:17:38,098
Ginamit 'yon noong panahon ng Apollo.

257
00:17:38,599 --> 00:17:43,604
Inabot ng ilang taon bago magamit
sa napakalaking telescope na 'to.

258
00:17:49,693 --> 00:17:52,321
Kasinglaki ito
ng tatlong palapag na gusali,

259
00:17:52,404 --> 00:17:56,825
sinubok sa temperatura
na hight sa 50 degree,

260
00:17:56,909 --> 00:17:58,327
at gumana nang maayos.

261
00:17:58,827 --> 00:18:00,954
Parang himala 'yon.

262
00:18:02,831 --> 00:18:05,334
May napakagandang araw sa Goddard

263
00:18:05,417 --> 00:18:09,088
na ilang taon nang hinihintay ng mga tao.

264
00:18:09,797 --> 00:18:15,969
Itinayo nila ito
at inikot papunta sa viewing area,

265
00:18:16,470 --> 00:18:18,889
at nakita naming lahat 'yong salamin.

266
00:18:20,099 --> 00:18:24,103
At parang,
"Wag kang iiyak" na sandali 'yon.

267
00:18:24,186 --> 00:18:27,606
Dahil nakikita mo ang sarili mo

268
00:18:28,190 --> 00:18:31,068
sa parehong salamin na tutuklas ng liwanag

269
00:18:31,151 --> 00:18:33,946
mula sa mga batang galaxy
at malalayong planeta.

270
00:18:34,029 --> 00:18:37,741
At isipin na nakikita rin ako noon?
Ang galing talaga.

271
00:18:41,662 --> 00:18:43,497
Idinisenyo namin ang telescope

272
00:18:43,580 --> 00:18:46,667
para makita ang universe
sa infrared light.

273
00:18:49,002 --> 00:18:52,840
Ang pinakamalalayong galaxy
ay sobrang napakalayo

274
00:18:52,923 --> 00:18:56,635
na inilalabas nila
lahat ng liwanag nila bilang infrared,

275
00:18:56,718 --> 00:19:00,305
liwanag na mas mapula
kaysa sa nakikita ng mga mata mo.

276
00:19:00,806 --> 00:19:04,768
Kahit na may telescope tayo
gaya ng Hubble, visible-light telescope,

277
00:19:04,852 --> 00:19:06,687
na talagang napakalaki,

278
00:19:06,770 --> 00:19:10,899
hindi pa rin natin makikita ang liwanag
mula sa mga unang galaxy.

279
00:19:12,526 --> 00:19:17,656
Kahit idinisenyo namin itong telescope
para pag-aralan ang mga naunang galaxy,

280
00:19:18,574 --> 00:19:21,285
ang katotohanang
napakalaki nito at napakalakas

281
00:19:21,368 --> 00:19:25,622
ay nangangahulugang magkakaroon ito
ng natatanging kakayahan

282
00:19:25,706 --> 00:19:28,250
na matulungan tayong malaman pa

283
00:19:28,333 --> 00:19:32,045
ang tungkol sa mga exoplanet,
mga planetang umiikot sa ibang mga bituin.

284
00:19:33,338 --> 00:19:38,177
Partikular kung
ang mga kalapit bang planeta

285
00:19:38,260 --> 00:19:41,096
ay puwedeng matirhan o hindi.

286
00:19:42,514 --> 00:19:43,974
Para magawa 'yon,

287
00:19:44,057 --> 00:19:48,187
titingnan ang mga molecule
na nasa atmospera ng planetang 'yon.

288
00:19:50,022 --> 00:19:55,277
Kaya nitong makatuklas ng methane,
carbon dioxide, water vapor.

289
00:19:56,320 --> 00:19:58,947
Kung saan may tubig, kadalasang may buhay.

290
00:20:00,282 --> 00:20:04,828
Hindi mahirap sabihin na itong telescope
ang susunod nating malaking hakbang

291
00:20:04,912 --> 00:20:07,539
sa paghahanap natin ng buhay sa universe.

292
00:20:07,623 --> 00:20:13,837
Gaano kasaya kapag sinabi kong,
"Tingnan n'yo, heto ang limang planeta,

293
00:20:13,921 --> 00:20:16,131
mukhang may buhay roon"?

294
00:20:16,798 --> 00:20:19,927
Naiisip mo ba 'yon?
Babaguhin n'on ang lahat.

295
00:20:20,510 --> 00:20:23,472
ISANG BUWAN BAGO ANG PAGPAPALIPAD

296
00:20:25,891 --> 00:20:28,518
Ang Webb ay ang husay ng mga tao,

297
00:20:28,602 --> 00:20:32,522
isang bukas-palad na pananaliksik
sa kung ano talaga ang naroon.

298
00:20:33,106 --> 00:20:37,903
Kilalanin pa ang ating sarili,
ang ating kasaysayan, ang mundo.

299
00:20:37,986 --> 00:20:40,572
Sa tingin ko, talagang kahanga-hanga 'yon.

300
00:20:43,700 --> 00:20:45,285
Lumaki ako sa Switzerland.

301
00:20:46,411 --> 00:20:51,750
Isang pastor ang ama ko
sa isang fundamentalist church.

302
00:20:52,960 --> 00:20:55,337
Wala kaming narinig tungkol sa science.

303
00:20:55,420 --> 00:20:58,757
Itinuro sa 'kin buong kabataan ko
na ginawa ang universe

304
00:20:58,840 --> 00:21:00,467
sa loob ng pitong araw.

305
00:21:01,885 --> 00:21:04,221
Pagkatapos, pumasok ako sa isang klase.

306
00:21:05,305 --> 00:21:11,228
Ipinaliwanag ng guro kung paano binago
ng science ang takbo ng kasaysayan.

307
00:21:12,396 --> 00:21:15,107
At naisip ko,
"Iyon ang gusto kong trabaho.

308
00:21:15,190 --> 00:21:19,987
Kaya ko ang science, at gamit 'yon,
babaguhin ko ang takbo ng kasaysayan."

309
00:21:22,864 --> 00:21:25,033
Limang taon na ako sa trabaho.

310
00:21:26,034 --> 00:21:30,163
Maraming tao ang iniisip
na hindi ako pasensiyoso.

311
00:21:30,747 --> 00:21:34,584
Minsan, parang malupit
ang paraan ko ng pagiging responsable.

312
00:21:36,169 --> 00:21:38,005
Pero ipagpalagay na nabigo ito.

313
00:21:38,797 --> 00:21:43,760
Ibabalik nito ang buong kasaysayan
ng mundo ng science

314
00:21:44,344 --> 00:21:46,263
ng isa hanggang dalawang dekada.

315
00:21:46,346 --> 00:21:48,390
Nire-record ko lahat ng takbo ko.

316
00:21:50,225 --> 00:21:53,437
Buong taon. Higit 1,000 kilometro
ang target kada taon.

317
00:21:53,520 --> 00:21:57,816
Depende kung gaano nakaka-stress ang taon.
Mas nakaka-stress, mas marami.

318
00:21:58,317 --> 00:22:00,110
Malapit na sa 2,000 kilometro.

319
00:22:00,902 --> 00:22:06,450
NASA, di ba?
Ito ang ahensiyang gumawa ng tagline na,

320
00:22:06,533 --> 00:22:08,535
"Hindi opsiyon ang kabiguan.''

321
00:22:08,618 --> 00:22:11,038
Magandang pakinggan ang tagline na 'yon,

322
00:22:11,121 --> 00:22:14,291
pero sa tuwing may misyon kami,
opsiyon ang kabiguan.

323
00:22:15,834 --> 00:22:19,212
May mga pagsubok sa simula pa lang.

324
00:22:19,296 --> 00:22:22,132
Pangangasiwaan nitong institusyon
ang telescope

325
00:22:22,215 --> 00:22:24,801
na inaasahang paliliparin sa 2007.

326
00:22:24,885 --> 00:22:28,847
Ang target na pondo sa paggawa nito
ay 500 milyong dolyar.

327
00:22:28,930 --> 00:22:31,975
Sa unang beses na may nagsalita
tungkol sa presyo,

328
00:22:32,059 --> 00:22:35,395
lahat ng nagtrabaho
sa Hubble Space Telescope,

329
00:22:35,479 --> 00:22:38,231
na inabot ng higit anim na bilyong dolyar,

330
00:22:38,315 --> 00:22:40,275
ay alam na kalokohan 'yon.

331
00:22:40,359 --> 00:22:42,444
Habang lumalaki 'yong proyekto,

332
00:22:42,527 --> 00:22:46,365
biglang umabot
sa anim na bilyong dolyar ang gastos.

333
00:22:46,448 --> 00:22:50,619
Mr. Howard, napanood mo na ba
'yong pelikulang The Money Pit?

334
00:22:51,703 --> 00:22:52,996
Opo.

335
00:22:53,080 --> 00:22:57,042
Ang sikat na linya sa pelikulang 'yon
ay, "Dalawang linggo na lang."

336
00:22:58,043 --> 00:23:01,630
Ngayon, paano natin ito
mabibigyang-katwiran sa taumbayan?

337
00:23:01,713 --> 00:23:04,299
Nagkaroon ng imbestigasyon ang Kongreso.

338
00:23:04,883 --> 00:23:07,177
Sabi nila, "Itigil na natin 'yan."

339
00:23:07,260 --> 00:23:09,388
Parang hindi na mangyayari 'yon.

340
00:23:09,471 --> 00:23:11,431
Patitigilin na tayo ng Kongreso.

341
00:23:11,515 --> 00:23:12,808
Nakakagulat.

342
00:23:12,891 --> 00:23:16,937
Batang scientist ako na sabik
gumawa ng science sa telescope na 'to,

343
00:23:17,020 --> 00:23:19,272
at titigil na kami matapos ang lahat?

344
00:23:19,981 --> 00:23:23,360
Sabi ng Kongreso, "Ibibigay namin
ang pondo," at doon ako pumasok.

345
00:23:24,361 --> 00:23:28,115
Walang gustong pag-usapan 'yon.
Parang, "Hindi. Ayos lang."

346
00:23:28,198 --> 00:23:32,202
Parang, "Kumusta ang ginagawa n'yo?"
"Nauubusan kami ng oras, pero ayos lang."

347
00:23:32,285 --> 00:23:33,537
Hindi ayos 'yon.

348
00:23:41,086 --> 00:23:45,382
Naaalala kong inihahanda 'yon
para sa vibration at acoustics.

349
00:23:47,843 --> 00:23:52,139
Ang gagawin mo
ay susubukan mong sirain 'yong telescope.

350
00:23:52,222 --> 00:23:53,598
Gusto mo na di masira,

351
00:23:53,682 --> 00:23:57,602
pero yayanigin mo 'yon
kung paano 'yon mayayanig sa rocket.

352
00:23:57,686 --> 00:24:03,233
At sinabugan namin 'yon ng ingay,
gaya ng mararanasan noon sa pagpapalipad.

353
00:24:22,210 --> 00:24:24,629
Naging matagumpay 'yong unang test.

354
00:24:27,507 --> 00:24:31,511
At noong sinubukan namin 'yon
kasama ang spacecraft at sunshield,

355
00:24:32,053 --> 00:24:34,556
nagsimulang maglaglagan
'yong mga tornilyo.

356
00:24:35,724 --> 00:24:37,434
May 10,000 tornilyo roon.

357
00:24:38,143 --> 00:24:40,520
Kung nag-ayos ka na ng bisikleta,
malalaman mong

358
00:24:40,604 --> 00:24:44,441
pag inilagay mo 'yong tornilyo,
hihigpitan mo, para maikabit 'yon.

359
00:24:44,941 --> 00:24:47,277
Di nahigpitan 'yong mga tornilyo.

360
00:24:47,360 --> 00:24:48,778
Paano nangyari 'yon?

361
00:24:49,279 --> 00:24:52,491
Pupunta 'yon sa space.
Dapat nahigpitan ang mga 'yon.

362
00:24:52,574 --> 00:24:56,495
Kinailangan naming ikabit uli
'yong mga tornilyo, hanapin lahat.

363
00:24:56,995 --> 00:24:58,580
Inabot ng anim na buwan

364
00:24:58,663 --> 00:25:02,292
at gumastos ng 150 milyong dolyar
para maayos ang problema.

365
00:25:02,834 --> 00:25:05,712
Ang totoo,
ang daming mali kaysa sa inaasahan.

366
00:25:05,795 --> 00:25:06,922
Nakakahiya 'yon.

367
00:25:08,882 --> 00:25:12,260
Nakakuha kami
ng pinakamaraming negatibong balita

368
00:25:12,344 --> 00:25:15,347
sa misyon na 'yon, kumpara sa lahat.

369
00:25:16,264 --> 00:25:18,642
Walang gustong maging parte ng kabiguan.

370
00:25:18,725 --> 00:25:22,437
Gusto ng lahat maging parte
ng tagumpay, gaya sa sports team.

371
00:25:22,521 --> 00:25:25,732
Kailangan mong baligtarin
at itigil ang pagkatalo.

372
00:25:28,860 --> 00:25:31,905
Ang grupo, mahuhusay sila.

373
00:25:32,405 --> 00:25:34,908
Problema sa pamumuno 'yon sa tingin ko.

374
00:25:35,492 --> 00:25:38,286
Puwede nating magasgas
at masira ang salamin,

375
00:25:38,370 --> 00:25:40,121
kaya maging maingat tayo.

376
00:25:40,705 --> 00:25:45,001
Kinailangan kong palitan
'yong mga namumuno para magkaisa ang grupo

377
00:25:45,085 --> 00:25:49,422
at pagtuunan ng atensiyon
para magawa 'yon na kahanga-hangang bagay.

378
00:25:50,173 --> 00:25:53,510
Gusto mo ng enerhiyang,
"Oo, magagawa namin 'to."

379
00:25:53,593 --> 00:25:55,679
Sa palagay ko, 'yon ang nangyari.

380
00:25:56,179 --> 00:25:58,306
Naalala ko 'yong araw kung saan

381
00:25:58,390 --> 00:26:00,976
sa unang pagkakataon, nagulat talaga 'ko.

382
00:26:02,310 --> 00:26:03,645
'Yong dalawang bahagi,

383
00:26:04,187 --> 00:26:08,024
'yong primary mirror at 'yong sunshield,
dapat silang magsama.

384
00:26:10,652 --> 00:26:13,071
Alam kong magiging napakahirap no'n.

385
00:26:14,114 --> 00:26:16,783
Hindi pa nagkita
ang dalawang bahagi na 'yon.

386
00:26:18,118 --> 00:26:21,663
Lahat ng sistema, lahat ng kable,
lahat ay kailangang gumana.

387
00:26:29,087 --> 00:26:31,214
Noong nagsama 'yong dalawang bahagi…

388
00:26:34,593 --> 00:26:35,885
nagtagumpay 'yon.

389
00:26:38,555 --> 00:26:41,516
Halos hindi umuusad ang grupo,

390
00:26:42,058 --> 00:26:43,685
at hindi sila nauuna,

391
00:26:43,768 --> 00:26:45,645
at bigla silang nauna.

392
00:26:46,354 --> 00:26:49,608
Mas mahusay sila
kaysa sa inasahan ng mga tao.

393
00:26:50,442 --> 00:26:51,651
Napakagaling no'n.

394
00:26:55,447 --> 00:26:57,866
May misyon kami na handa na.

395
00:27:00,076 --> 00:27:03,747
Kung may magtatanong, "Gaano ka katiyak
na mapapalipad ang Webb ngayon?"

396
00:27:04,247 --> 00:27:05,665
Siguradong-sigurado ako.

397
00:27:31,232 --> 00:27:35,904
Iginugol namin lahat ng taon
sa telescope para makarating sa launchpad.

398
00:27:36,780 --> 00:27:40,492
May parte sa 'kin na, "Ito na talaga?
Mangyayari na ba talaga?"

399
00:27:45,747 --> 00:27:49,668
Pagkasabik at masayang kaba
ang nararamdaman ko.

400
00:28:04,057 --> 00:28:06,601
Gusto ko ba ng pagpapalipad? Well…

401
00:28:07,477 --> 00:28:11,981
Gusto ko sila pag natapos na.
Parang pagtalon 'yon na may parachute.

402
00:28:12,065 --> 00:28:15,735
Kapag bumukas na 'yong parachute,
laging maganda ang biyahe.

403
00:28:20,573 --> 00:28:25,870
May 12 oras na lang bago ang pagpapalipad.
Makisama sana ang panahon,

404
00:28:25,954 --> 00:28:30,291
at mapapalipad na natin
'tong telescope bukas ng umaga.

405
00:28:30,375 --> 00:28:34,003
Hindi ako makapaniwala na malapit na.

406
00:28:34,087 --> 00:28:37,549
Excited na ako. Di na mahintay
na mapunta 'yon sa space.

407
00:28:50,186 --> 00:28:52,689
Sinulat ko mismo 'yong dalawang talumpati.

408
00:28:53,857 --> 00:28:58,361
Sa tingin ko, napakaimportante
na tunay at personal ang mga 'yon,

409
00:28:58,445 --> 00:29:00,822
lalo na sa panahon ng kabiguan,

410
00:29:01,614 --> 00:29:02,824
sa totoo lang,

411
00:29:02,907 --> 00:29:06,786
na talagang naroon ako bilang tao.

412
00:29:06,870 --> 00:29:08,121
Importante 'yon.

413
00:29:08,204 --> 00:29:10,707
Walang makakaalala
sa positibong talumpati.

414
00:29:10,790 --> 00:29:13,293
Di 'yon mahalaga.
Masasabi ko ang gusto ko.

415
00:29:14,335 --> 00:29:16,713
'Yong negatibong talumpati ang mahalaga.

416
00:29:16,796 --> 00:29:19,924
Kaya importante
na pag-isipan 'yon nang mabuti.

417
00:29:20,467 --> 00:29:23,303
Pito, anim, lima…

418
00:29:23,887 --> 00:29:27,098
PAGPAPALIPAD SA CLUSTER SATELLITE
JUNE 4, 1996

419
00:29:27,182 --> 00:29:28,016
…lipad na.

420
00:29:29,476 --> 00:29:30,602
Ignition.

421
00:29:30,685 --> 00:29:35,774
Naaalala ko 'yong kabiguan
ng unang Ariane 5. Tandang-tanda ko 'yon.

422
00:29:35,857 --> 00:29:36,733
Lipad na.

423
00:29:39,486 --> 00:29:42,322
Naaalala ko pa 'yon, nakatatak sa isip ko.

424
00:29:45,992 --> 00:29:48,411
Normal ang lahat ng propulsion parameter.

425
00:29:48,495 --> 00:29:49,913
Normal ang trajectory.

426
00:29:54,751 --> 00:29:57,545
"Hindi matagumpay
ang pagpapalipad ngayong araw

427
00:29:57,629 --> 00:30:01,341
at hindi nakarating sa orbit
ang Webb gaya ng inaasahan.

428
00:30:06,721 --> 00:30:08,723
Isa itong dagok sa ating lahat,

429
00:30:08,807 --> 00:30:11,893
at para sa science
at pananaliksik sa ating universe.

430
00:30:13,686 --> 00:30:15,480
Lubha kaming nalulungkot.

431
00:30:18,149 --> 00:30:23,780
Gayumpaman, kahit gaano kasakit
ang dagok na nararanasan natin ngayon,

432
00:30:24,572 --> 00:30:26,950
may isang bagay na hindi magbabago.

433
00:30:28,993 --> 00:30:33,623
Ang aming tungkulin
sa siyentipikong pananaliksik sa space."

434
00:30:48,263 --> 00:30:52,100
ARAW NG PAGPAPALIPAD
DECEMBER 25, 2021

435
00:30:52,183 --> 00:30:56,563
Ang pinakamahusay sa buong dekada,
o sa buong siglo, ay mangyayari na.

436
00:30:56,646 --> 00:30:58,314
Ang papalit sa Hubble,

437
00:30:58,398 --> 00:31:02,193
tatlong beses na mas malaki
at mas makabago, ay paliliparin na.

438
00:31:02,277 --> 00:31:03,486
Maiiyak na 'ko.

439
00:31:04,654 --> 00:31:06,322
Maligayang Pasko.

440
00:31:06,406 --> 00:31:10,785
Gumising ako ng 4:50 kaninang umaga
para panoorin ang pagpapalipad sa JWST.

441
00:31:10,869 --> 00:31:14,873
Nagdadasal sa lahat ng diyos ng agham
na magiging maayos ang lahat,

442
00:31:14,956 --> 00:31:17,792
at sa anim na buwan,
makukuha natin ang magandang data.

443
00:31:17,876 --> 00:31:19,627
Maligayang Pasko sa lahat.

444
00:31:19,711 --> 00:31:23,214
Mula sa Jupiter Control Center
sa Kourou, French Guiana,

445
00:31:23,298 --> 00:31:28,136
live ninyong napapanood
ang Ariane 5 rocket sa launchpad nito,

446
00:31:28,219 --> 00:31:30,638
handa nang dalhin
ang James Webb Space Telescope

447
00:31:30,722 --> 00:31:33,016
sa unang yugto ng paglalakbay nito.

448
00:31:33,099 --> 00:31:38,187
Libo-libong mga scientist ang nanonood
sa pagpapalipad na ito ngayon.

449
00:31:39,022 --> 00:31:43,234
Ang buong hinaharap nila ay nakasalalay
sa tagumpay ng pagpapalipad.

450
00:31:43,318 --> 00:31:47,238
Maligayang Pasko! Handa na kaming panoorin
ang James Webb Space Telescope.

451
00:31:47,322 --> 00:31:49,240
Mayroon na tayong green board,

452
00:31:49,324 --> 00:31:51,951
walang problema
habang nagpapatuloy ang countdown.

453
00:31:52,035 --> 00:31:56,539
Wala rin nakikitang problema
ang flight control team dito sa Kourou.

454
00:31:57,332 --> 00:31:59,626
Hindi talaga ako mapamahiing tao,

455
00:31:59,709 --> 00:32:05,673
pero kukuha ako ng tatlong
masusuwerteng bagay ngayon.

456
00:32:05,757 --> 00:32:08,259
Hawak ko
ang lisensiya sa taxi ng tatay ko.

457
00:32:08,760 --> 00:32:11,512
Hawak ko ang bow tie ni Lolo Menzel

458
00:32:11,596 --> 00:32:15,808
at logbook ni Lolo DeLeo
noong pribadong piloto pa siya.

459
00:32:15,892 --> 00:32:18,645
Mukhang maayos ang lahat dito sa spaceport

460
00:32:18,728 --> 00:32:21,189
para sa pagpapalipad ngayong Pasko.

461
00:32:21,272 --> 00:32:25,568
Maayos ang operations,
ganoon din ang countdown,

462
00:32:25,652 --> 00:32:29,197
maayos ang lahat,
at tuloy na ang pagpapalipad.

463
00:32:31,115 --> 00:32:32,492
Maganda ang panahon.

464
00:32:32,575 --> 00:32:36,245
Maingat na inoobserbahan
ng mga opisyal ng NASA ang telemetry,

465
00:32:36,329 --> 00:32:38,581
nakaantabay para sa terminal count.

466
00:32:39,290 --> 00:32:42,043
Sampu, siyam, walo…

467
00:32:42,126 --> 00:32:45,463
Pito, anim, lima,

468
00:32:45,546 --> 00:32:49,634
apat, tatlo, dalawa, isa…

469
00:33:40,518 --> 00:33:42,020
ESC shutdown.

470
00:33:42,645 --> 00:33:44,731
Normal lahat ng onboard parameter.

471
00:33:44,814 --> 00:33:49,277
At halos 17 segundo na lang
para sa pagkalas ng Webb.

472
00:33:49,777 --> 00:33:54,866
Marahang itutulak palayo ng mga spring
ang Webb mula sa upper stage ng Ariane 5.

473
00:33:59,912 --> 00:34:01,956
Kumalas na ang Webb Telescope.

474
00:34:02,040 --> 00:34:02,957
Sige, Webb!

475
00:34:12,216 --> 00:34:14,552
-Salamat. Ayos!
-Congratulations.

476
00:34:15,136 --> 00:34:18,598
May kumpirmasyon na tayo
sa pagkalas ng obserbatoryo,

477
00:34:18,681 --> 00:34:22,268
na tutuloy sa pagde-deploy
ng solar array ng Webb.

478
00:34:24,604 --> 00:34:29,358
GAMIT ANG DATA NG NASA, ANG ANIMATION
AY NAGLALARAWAN NG PAGLALAKBAY NG WEBB.

479
00:34:30,943 --> 00:34:36,282
Patatakbuhin ng baterya ang Webb hanggang
sa mailadlad ang solar array nito.

480
00:34:58,679 --> 00:35:03,518
Nakaladlad na ang array ng Webb,
kumpirmasyon na ito ay power positive na.

481
00:35:04,644 --> 00:35:06,437
Nakaladlad na ang solar array.

482
00:35:07,021 --> 00:35:09,482
Ayos!

483
00:35:15,530 --> 00:35:16,906
Ganyan nga!

484
00:35:26,958 --> 00:35:31,671
Habang patungo ito sa puwesto nito,
milyong kilometro ang layo mula sa Earth,

485
00:35:31,754 --> 00:35:35,174
pagagalawin ito
ng mga telescope controller

486
00:35:35,258 --> 00:35:38,928
sa Mission Operations Center,
MOC, kung tawagin.

487
00:35:46,185 --> 00:35:49,147
Sa mga susunod na linggo,
itutuloy ng Webb ang pagde-deploy

488
00:35:49,230 --> 00:35:51,357
sa mga antenna, sunshield, at mga salamin.

489
00:35:51,440 --> 00:35:54,026
Bawat pamamaraan ay kritikal
at komplikadong hakbang

490
00:35:54,110 --> 00:35:57,155
para tuluyang mabuo
ang pitong toneladang telescope.

491
00:35:57,780 --> 00:36:01,200
Ang Webb Telescope ay ginawa
ng ilan sa pinakamatatalino sa mundo,

492
00:36:01,284 --> 00:36:04,787
at lahat sila ay sabik na manonood.

493
00:36:04,871 --> 00:36:07,540
Anumang magiging problema,

494
00:36:07,623 --> 00:36:11,377
wala na talagang magagawa
ang sangkatauhan doon.

495
00:36:15,256 --> 00:36:18,176
Nagbabatian ang lahat
tungkol sa pagpapalipad,

496
00:36:18,259 --> 00:36:21,304
at masayang-masaya kaming lahat
sa mga pagbati.

497
00:36:21,804 --> 00:36:25,099
Pero alam naming
parating pa lang ang mahirap na parte.

498
00:36:25,600 --> 00:36:28,728
Parang pagbuo ng mesa ng IKEA
ang pagdeploy sa telescope na 'to

499
00:36:28,811 --> 00:36:31,230
mula milyong kilometrong layo,
gamit ang makina.

500
00:36:34,901 --> 00:36:37,612
Nasa 1.6 kilometro kada segundo ang galaw
ng Webb.

501
00:36:37,695 --> 00:36:39,780
Malapit na tayong dumaan sa lunar orbit,

502
00:36:39,864 --> 00:36:44,702
kaya malapit na sa 370,000 kilometro
ang layo mula sa atin.

503
00:36:46,913 --> 00:36:49,081
Pupunta ang Webb sa L2 point,

504
00:36:49,165 --> 00:36:51,334
1.6 milyong kilometro ang layo mula Earth.

505
00:36:51,417 --> 00:36:53,669
Kung nais mong makita
ang malamlam na bituin,

506
00:36:53,753 --> 00:36:56,672
di mo sila titingnan sa lungsod,
pupunta ka sa probinsiya.

507
00:36:56,756 --> 00:37:00,885
Ang pagpunta sa L2, para sa 'tin,
ay parang pagpunta sa probinsiya.

508
00:37:00,968 --> 00:37:05,640
Ito ay lugar kung saan ang gravity ng Araw
at ng Earth ay puwedeng magsama

509
00:37:05,723 --> 00:37:09,101
para bumuo ng isang matatag na orbit
sa paligid ng Araw.

510
00:37:10,811 --> 00:37:14,398
Inabot ng halos tatlong araw
ang mga astronaut ng Apollo

511
00:37:14,482 --> 00:37:16,317
mula sa Earth papunta sa Buwan.

512
00:37:16,400 --> 00:37:20,780
Para makarating sa L2 point,
aabutin tayo ng 30 araw.

513
00:37:20,863 --> 00:37:23,282
Habang papunta roon, nagde-deploy tayo.

514
00:37:29,580 --> 00:37:32,750
Ito ang unang deployment ko.
Kinakabahan ako.

515
00:37:33,751 --> 00:37:37,255
Lalo na sa misyong 'to.
Hindi ito mapupuntahan, di ba?

516
00:37:37,338 --> 00:37:39,840
Kaya pag nagkaroon ng anumang problema,

517
00:37:39,924 --> 00:37:41,384
kailangan naming ayusin.

518
00:37:42,176 --> 00:37:44,095
Daan-daan kaming nagtatrabaho

519
00:37:44,178 --> 00:37:47,098
sa Mission Operations Center
sa lahat ng oras,

520
00:37:47,181 --> 00:37:49,850
lalo na 'yong flight operations team.

521
00:37:51,477 --> 00:37:53,729
Nagagawa naming
makipag-ugnayan sa telescope

522
00:37:53,813 --> 00:37:56,023
sa Mission Operations Center.

523
00:37:56,732 --> 00:38:00,194
Nagpapadala kami ng mga utos
sa telescope, o mga code,

524
00:38:00,278 --> 00:38:02,989
para sabihin
kung anong aktibidad ang gagawin.

525
00:38:03,698 --> 00:38:07,243
Hindi namin nakikita ang telescope
sa space, napakalayo nito,

526
00:38:07,326 --> 00:38:10,913
kaya may animated model kami ng telescope,

527
00:38:10,997 --> 00:38:13,833
kung saan nakikita namin
ang nangyayari sa telescope.

528
00:38:17,211 --> 00:38:19,839
Bilang isang babae, bilang Latina,

529
00:38:19,922 --> 00:38:22,633
isa akong unicorn sa industriyang ito.

530
00:38:23,217 --> 00:38:26,929
Wala akong kasamang tulad ko
na tutularan ko sa larangang ito.

531
00:38:28,097 --> 00:38:31,517
Nakuha ko 'yong badge ko ng NASA
noong 19 na taon ako.

532
00:38:31,600 --> 00:38:37,106
Di ko inakalang mabilis akong makakapasok
sa isang kilala at prestihiyosong lugar.

533
00:38:37,189 --> 00:38:40,401
Pero pagdating ko roon,
alam kong gagawa ako ng marka.

534
00:38:41,277 --> 00:38:45,990
Gumawa ako ng mga code
at pamamaraan para sa deployment system.

535
00:38:46,532 --> 00:38:50,244
Anumang aktibidad
ang ginagawa namin sa orbit,

536
00:38:50,328 --> 00:38:55,166
lahat ng pinagsama-samang sistema
ay kailangang gumana nang maayos.

537
00:38:55,249 --> 00:38:58,836
SUNSHIELD DEPLOYMENT
TATLONG ARAW MATAPOS ANG PAGPAPALIPAD

538
00:39:04,258 --> 00:39:08,220
Dep OC, nasuri na 'yang CR.
Ikaw ang unang mamamahala.

539
00:39:08,763 --> 00:39:10,598
Magpatuloy. Handa na kami.

540
00:39:11,557 --> 00:39:13,100
Sige. Isagawa ang code.

541
00:39:14,352 --> 00:39:16,896
Maayos ang command line. Isagawa na.

542
00:39:16,979 --> 00:39:17,855
Isagawa.

543
00:39:21,692 --> 00:39:25,946
Karamihan sa mga single point failure
ay nasa sunshield.

544
00:39:27,073 --> 00:39:31,952
Kung hindi kakalas ang mga mekanismo,
hindi magandang araw 'yon.

545
00:39:46,300 --> 00:39:49,929
Okay, Dep Lead,
nasa hold state na 'yong motor mo.

546
00:39:50,763 --> 00:39:53,432
-Puwede mo nang ituloy.
-Isinasagawa na.

547
00:40:11,742 --> 00:40:14,662
Nakuha ko, boss.
Masaya ako sa galaw na 'yon.

548
00:40:14,745 --> 00:40:15,621
Magpatuloy.

549
00:40:22,920 --> 00:40:26,340
Gaano man karaming test
ang gawin mo, gaya ng parachute,

550
00:40:26,424 --> 00:40:29,677
magiging kasing-ayos lang ito
ng huling tiklop mo rito.

551
00:40:30,469 --> 00:40:32,888
At di mo malalaman kung gaano kaayos 'yon

552
00:40:32,972 --> 00:40:35,558
hanggang tumalon ka sa eroplano
at hilahin ang tali.

553
00:40:47,570 --> 00:40:51,866
Gawin ang step 031
para sa ikaanim na grupo.

554
00:40:54,743 --> 00:40:55,995
Copy. Nasa pakpak.

555
00:40:59,999 --> 00:41:02,835
At OC, mukhang maayos. Ipagpatuloy mo.

556
00:41:03,711 --> 00:41:06,964
Handa na. Magpatuloy. Ipagpatuloy na.

557
00:41:08,299 --> 00:41:10,551
Maayos ang pagsasagawa. Gawin na.

558
00:41:12,094 --> 00:41:13,095
Isinasagawa na.

559
00:41:14,680 --> 00:41:16,015
Maaari nang umpisahan.

560
00:41:16,557 --> 00:41:19,226
Handa na.
Tingnan natin kung paano sila aayos.

561
00:41:26,317 --> 00:41:30,112
At OC, isagawa na ang pagde-deploy.

562
00:41:30,196 --> 00:41:31,238
Isagawa na.

563
00:41:37,119 --> 00:41:42,166
Kinukumpirma ko na lahat ng limang layer
ng sunshield ay nailatag na.

564
00:41:44,460 --> 00:41:45,294
Ayos!

565
00:41:46,378 --> 00:41:47,588
Salamat, Dep Lead.

566
00:41:48,422 --> 00:41:53,177
Nagawa na ang mahalagang milestone.
Magaling, sunshield team. Magaling.

567
00:41:53,844 --> 00:41:57,056
Ayos, congratulations sa inyong lahat.
Congratulations.

568
00:41:58,390 --> 00:42:02,520
Magandang araw 'to.
Alam mo, mahirap mahulaan, at nangyari na.

569
00:42:02,603 --> 00:42:06,857
Pinalalamig ang telescope,
gaya ng inaasahan. Napakaganda.

570
00:42:06,941 --> 00:42:11,529
Sa ngayon, naalis na namin ang 266

571
00:42:12,154 --> 00:42:15,282
sa 344 na mga single point failure.

572
00:42:15,366 --> 00:42:18,244
Hindi na papalpak
dahil di na sila kailangan, gumana sila.

573
00:42:18,327 --> 00:42:20,496
Pero kailangan pa ring mag-ingat,

574
00:42:20,579 --> 00:42:22,748
dahil may mga aalisin pa.

575
00:42:27,878 --> 00:42:31,799
DALAWANG LINGGO MATAPOS ANG PAGPAPALIPAD

576
00:42:40,432 --> 00:42:41,976
-Morning, Thomas.
-Kumusta?

577
00:42:42,059 --> 00:42:43,602
-Morning.
-Good morning.

578
00:42:43,686 --> 00:42:44,687
Good to see you.

579
00:42:44,770 --> 00:42:47,565
Nakaantabay ang mga istasyon
sa Madrid para sa handover.

580
00:42:47,648 --> 00:42:50,442
At OC, kumikilos na ang Dep Ops.

581
00:42:50,526 --> 00:42:54,530
Nasuri na ng Dep Lead ang mga parameter.
Simulan na ang motor move.

582
00:42:56,782 --> 00:42:59,201
Kung di lalapat
ang mga pakpak ng primary mirror,

583
00:42:59,285 --> 00:43:02,830
mayayanig ang mga ito
sa paraang hindi natin gusto.

584
00:43:03,330 --> 00:43:06,792
At makikita ang pagyanig na 'yon
sa malabong larawan.

585
00:43:11,755 --> 00:43:13,966
Natapos na ang full preload,

586
00:43:14,049 --> 00:43:18,095
kaya ngayon,
isasagawa na natin ang step 046

587
00:43:18,178 --> 00:43:21,098
para paganahin ang SCS-256.

588
00:43:22,683 --> 00:43:26,729
Dep Ops, ito ang Dep Lead sa deployment,
at maayos ang mga parameter.

589
00:43:27,771 --> 00:43:29,940
Copy, isasagawa na ang motor move.

590
00:43:30,941 --> 00:43:33,068
Sige na. Ilapat na 'yan.

591
00:43:35,195 --> 00:43:38,198
-Tingnan n'yo, lalabas na.
-Nakikita mong gumagalaw.

592
00:43:52,463 --> 00:43:55,007
Ayos, halos nasa kalahati na tayo sa 54.

593
00:44:02,640 --> 00:44:03,641
Tingnan n'yo.

594
00:44:05,059 --> 00:44:06,393
-Papasok na.
-Oo.

595
00:44:06,894 --> 00:44:07,811
Tuloy lang.

596
00:44:15,277 --> 00:44:17,821
-Siyamnapu't lima na. Siyamnapu't anim.
-Oo.

597
00:44:22,826 --> 00:44:24,078
-Ayan!
-Ayos.

598
00:44:24,703 --> 00:44:25,537
Apat…

599
00:44:28,624 --> 00:44:33,295
Tatlo, dalawa, isa.

600
00:44:37,966 --> 00:44:41,303
At tuluyan nang nai-deploy
ang obserbatoryo ng JWST.

601
00:44:52,981 --> 00:44:53,982
Primary mirror.

602
00:44:54,066 --> 00:44:56,235
-Tapos na!
-Napakaganda niyan.

603
00:44:57,152 --> 00:44:57,986
Oo.

604
00:44:59,822 --> 00:45:00,656
Wow.

605
00:45:01,615 --> 00:45:02,825
Diyos ko.

606
00:45:02,908 --> 00:45:04,243
Gaano ba kahirap 'yon?

607
00:45:10,332 --> 00:45:12,042
Ikaw ang una kong hinanap.

608
00:45:13,877 --> 00:45:15,629
Kausapin mo 'ko. Kumusta ka?

609
00:45:15,713 --> 00:45:19,675
Sa record natin,
mas maayos 'yon kaysa sa inakala natin.

610
00:45:19,758 --> 00:45:23,762
Kaya ang gandang makita 'yon na nabuo.

611
00:45:29,393 --> 00:45:32,813
Naging maayos ang lahat,
talagang nakaka-excite.

612
00:45:33,313 --> 00:45:37,151
Gusto kong magbukas ng champagne,
kaya lang wala akong dala.

613
00:45:38,610 --> 00:45:45,492
Gusto kong sabihin sa inyo
kung gaano ako kasaya at kaemosyonal.

614
00:45:45,576 --> 00:45:49,163
May nailagay na tayong telescope sa orbit.

615
00:45:49,246 --> 00:45:52,624
Personal kong pinahahalagahan
ang sakripisyo

616
00:45:52,708 --> 00:45:55,210
na ibinigay ninyo sa telescope na 'to,

617
00:45:55,294 --> 00:45:57,421
na hindi pa nakikita ng mundo.

618
00:45:57,504 --> 00:46:00,132
Ano'ng pakiramdam na gumawa ng kasaysayan?

619
00:46:00,215 --> 00:46:01,759
Napakasarap sa pakiramdam!

620
00:46:15,856 --> 00:46:20,486
Nakompleto na ng JWST
ang lahat ng mahahalagang deployment nito.

621
00:46:21,111 --> 00:46:23,572
Napakaganda ng mga nangyayari.

622
00:46:23,655 --> 00:46:26,784
May pinakamalaki
at pinakamagandang obserbatoryo tayo

623
00:46:26,867 --> 00:46:30,621
na ipinadala sa space,
at makakaasa tayo ng magagandang larawan.

624
00:46:31,330 --> 00:46:32,998
Nagawa natin!

625
00:46:33,081 --> 00:46:34,458
NAI-DEPLOY NA ANG JWST!

626
00:46:36,877 --> 00:46:40,631
Mahirap isipin kung ano
ang magiging mga unang larawan.

627
00:46:41,215 --> 00:46:43,717
Pinag-aaralan ko
ang pagbabago ng galaxies,

628
00:46:43,801 --> 00:46:46,970
kaya interesado ako kung paano
nabubuo ang mga bituin sa galaxy,

629
00:46:47,054 --> 00:46:51,391
paano nabubuo ang black holes,
at paano nagbabago ang mga prosesong 'yon.

630
00:46:51,475 --> 00:46:56,104
Kaya excited talaga ako
sa mga larawan ng deep field.

631
00:46:56,897 --> 00:46:59,441
Sa mga deep field na 'yon, makikita natin

632
00:46:59,525 --> 00:47:01,276
ang pinakamalalayong galaxy.

633
00:47:02,528 --> 00:47:05,155
Higit isang milyong kilometro
ang layo noon sa Earth,

634
00:47:05,239 --> 00:47:08,367
at marami pa ring
puwedeng mangyaring pagkakamali.

635
00:47:08,450 --> 00:47:09,868
Palagi.

636
00:47:10,452 --> 00:47:14,498
May 49 pa rin na mga single point failure
na hindi nawawala.

637
00:47:14,581 --> 00:47:17,876
At kapag pumalya ang alinman sa mga 'yon,

638
00:47:17,960 --> 00:47:19,586
puwedeng mabigo ang misyon.

639
00:47:24,049 --> 00:47:26,885
Isang nakakahiyang
malabong Hubble Telescope.

640
00:47:26,969 --> 00:47:30,430
Tila may depekto ang isa
sa dalawang salamin ng telescope,

641
00:47:30,514 --> 00:47:32,057
kaya lumalabo ang mga larawan.

642
00:47:32,140 --> 00:47:36,103
Ang Hubble Space Telescope,
binuksan namin, wala 'yon sa focus.

643
00:47:37,104 --> 00:47:40,148
Ang primary mirror,
ang focal length ay mali.

644
00:47:40,983 --> 00:47:45,279
Kabiguan 'yon para sa maraming scientist
na umasa sa mga larawang 'yon.

645
00:47:46,280 --> 00:47:50,993
Sa mga astronomer na gumagawa roon,
hindi ko maisip kung gaano kalungkot 'yon.

646
00:47:51,076 --> 00:47:55,080
Ang sama n'on. Kahit noong bata ako,
naaalala ko. Sabi ko, "Naku po!"

647
00:47:55,163 --> 00:47:56,707
Jeff, magiging abala ka.

648
00:47:56,790 --> 00:47:59,376
Baka gusto mong buksan
'yong ilaw ng helmet.

649
00:48:00,335 --> 00:48:01,378
Magandang idea.

650
00:48:01,461 --> 00:48:05,340
Pumunta r'on 'yong mga astronaut at
naglagay ng maliit na optical na piyesa.

651
00:48:05,424 --> 00:48:09,303
Parang maliit na salamin
na nag-ayos sa focal length.

652
00:48:13,557 --> 00:48:15,434
-Isang malinaw na pixel.
-Ayan!

653
00:48:16,768 --> 00:48:17,978
Ayan.

654
00:48:18,061 --> 00:48:20,480
-Nakikita natin 'yong mga pixel.
-Nagawa natin!

655
00:48:22,482 --> 00:48:24,484
Ang mahirap sa Webb,

656
00:48:24,568 --> 00:48:26,111
napakalayo noon.

657
00:48:26,194 --> 00:48:29,990
Kung may problema, di tayo makapagpapadala
ng mga astronaut para mag-ayos.

658
00:48:31,033 --> 00:48:34,453
PAG-ALIGN SA TELESCOPE
APATNAPUNG ARAW MATAPOS ANG PAGPAPALIPAD

659
00:48:35,829 --> 00:48:37,748
Ia-align namin ang telescope.

660
00:48:38,332 --> 00:48:40,083
Ifo-focus uli 'yon.

661
00:48:41,084 --> 00:48:43,086
Isang komplikadong proseso 'yon.

662
00:48:47,007 --> 00:48:51,011
Ginugulo ng multo ng Hubble
ang grupong ito, at may ilang dekada na.

663
00:48:53,347 --> 00:48:55,933
Marami sa mga mentor ko
ay gumawa sa Hubble.

664
00:48:56,016 --> 00:48:58,977
Binalaan nila ako
kung gaano kasama ang araw na 'yon.

665
00:48:59,061 --> 00:49:03,607
Isinasapubliko 'yon, nakikita, magulo,
at ayaw mong danasin 'yon.

666
00:49:08,654 --> 00:49:12,366
Sa nakalipas na ilang oras,
kumuha kami ng calibration data

667
00:49:12,449 --> 00:49:14,451
para masuri ang lagay ng telescope.

668
00:49:15,160 --> 00:49:17,079
Wala pang tumingin sa amin dito.

669
00:49:18,538 --> 00:49:19,456
Ayan.

670
00:49:23,001 --> 00:49:24,419
Napakaraming galaxy.

671
00:49:24,503 --> 00:49:25,420
Mga galaxy.

672
00:49:27,297 --> 00:49:29,800
Mas marami pang galaxy kaysa mga bituin.

673
00:49:30,300 --> 00:49:32,511
Napakaganda at napakalinaw niyan.

674
00:49:33,136 --> 00:49:34,346
Ganyan dapat.

675
00:49:50,862 --> 00:49:55,158
Anim na buwan makaraang ipadala sa space
ang pinakamahusay na telescope,

676
00:49:55,242 --> 00:49:58,870
naghahanda ang team sa flight control room
ng Webb Space Telescope

677
00:49:58,954 --> 00:50:01,498
para ipakita sa mga astronomer
sa buong mundo

678
00:50:01,581 --> 00:50:04,167
ang ilang dekada na nilang hinihintay,

679
00:50:04,251 --> 00:50:07,254
ang unang pinakamalilinaw
na larawan ng telescope.

680
00:50:08,672 --> 00:50:13,719
Sa tingin mo, ito ang pinakamagandang
pagkakaayos para sa grupong 'to?

681
00:50:13,802 --> 00:50:15,345
Sinubukan ko ang iba't ibang ayos,

682
00:50:15,429 --> 00:50:18,724
pero dahil pareho lang,
magagawa natin ang gusto natin.

683
00:50:19,433 --> 00:50:23,270
'Yang infrared na impormasyong 'yan
ay nagbibigay ng napakaraming detalye

684
00:50:23,353 --> 00:50:26,023
kaysa sa makukuha sa Hubble
sa nakikitang liwanag.

685
00:50:26,106 --> 00:50:27,691
Pero ang makita ito,

686
00:50:27,774 --> 00:50:31,486
masasabi mong,
"Hindi na ito maikakaila ngayon."

687
00:50:32,070 --> 00:50:34,281
Ang unang makukuha natin sa telescope

688
00:50:34,364 --> 00:50:36,283
ay larawang may itim at puting kulay lang.

689
00:50:36,366 --> 00:50:40,996
Pagkatapos ay bubusisiin ang mga pixel
at palalabasin ang mga kulay ng larawan.

690
00:50:41,079 --> 00:50:44,249
Dahil ang trabaho talaga
ay subukang makita

691
00:50:44,332 --> 00:50:48,378
ang dami at detalye ng data
nang hindi nababago 'yong data.

692
00:50:48,462 --> 00:50:49,504
Nandiyan lahat.

693
00:50:49,588 --> 00:50:52,841
Nagtatago sa kadiliman ang universe
at kailangan namin itong ilantad.

694
00:50:53,842 --> 00:50:57,429
Mahalaga ang mga kulay sa larawan.
May mga astrophysical na kahulugan ito.

695
00:50:57,512 --> 00:50:59,890
Nakikipagtulungan kami
sa mga scientist tungkol dito

696
00:50:59,973 --> 00:51:02,934
at kinukuha ang opinyon nila
sa nakikita nila sa mga larawang ito.

697
00:51:03,518 --> 00:51:07,230
Ito ang pulang channel ng larawan,
kahit na itim at puti ito.

698
00:51:07,314 --> 00:51:09,983
Pag pinagsama ko lahat ng kulay,
magiging pula 'to.

699
00:51:10,067 --> 00:51:13,361
Bawat malalayong galaxy dito,
lahat ng malalabo,

700
00:51:13,445 --> 00:51:16,865
'yon ang mga lalabas
at talagang lilitaw na pula.

701
00:51:16,948 --> 00:51:18,784
At idadagdag ko 'yong berdeng channel,

702
00:51:18,867 --> 00:51:21,536
at ngayon, nakikita n'yo,
habang lumilitaw 'yong kulay,

703
00:51:21,620 --> 00:51:22,746
pula at berde lang.

704
00:51:22,829 --> 00:51:27,542
At 'yong mga berde
ay mas makikita sa malalapit na galaxy,

705
00:51:27,626 --> 00:51:29,127
at sa mga bituin.

706
00:51:29,628 --> 00:51:32,798
At pag inilagay ko
'yong maiikling wavelength na asul,

707
00:51:32,881 --> 00:51:34,424
mas gumanda 'yong larawan.

708
00:51:35,050 --> 00:51:38,303
Napakahalaga ng mga larawang 'to.
Parang mga anak namin.

709
00:51:38,386 --> 00:51:40,597
Inaalagaan namin sila,

710
00:51:40,680 --> 00:51:43,308
inihahanda sila para maipakita sa mundo.

711
00:51:43,391 --> 00:51:45,352
Mahalagang sandali 'yon,

712
00:51:45,435 --> 00:51:48,146
dahil hindi lang ito tagumpay ng science.

713
00:51:48,230 --> 00:51:50,565
Tagumpay ito ng sangkatauhan.

714
00:51:50,649 --> 00:51:52,734
At napakasayang araw n'on.

715
00:51:52,818 --> 00:51:56,822
Isang malaking karangalan
ang maging bahagi ng napakahalagang bagay.

716
00:51:57,531 --> 00:51:59,074
ARAW NG PAGPAPAKITA SA LARAWAN
JULY 11, 2022

717
00:51:59,157 --> 00:52:02,911
Ngayong araw, ang pagkaunawa natin
sa universe ay magiging mas malinaw.

718
00:52:02,994 --> 00:52:05,038
Tama. Ipapakita ni President Biden

719
00:52:05,122 --> 00:52:07,833
ang pinakahihintay
na unang pinakamalinaw na larawan

720
00:52:07,916 --> 00:52:10,168
mula sa Webb Space Telescope ng NASA.

721
00:52:11,753 --> 00:52:16,049
Siguro dapat magsimula tayo sa larawang
ipapakita ng pangulo ngayong gabi.

722
00:52:16,133 --> 00:52:17,425
-Kung ayos lang?
-Oo.

723
00:52:17,509 --> 00:52:21,138
Ito ang tinatawag naming
unang deep field ng Webb.

724
00:52:21,221 --> 00:52:24,599
Ito ang orihinal na layunin
para sa obserbatoryo.

725
00:52:24,683 --> 00:52:28,895
Sa palagay namin, ito na
ang pinakamalayong pagtanaw sa universe.

726
00:52:28,979 --> 00:52:29,813
Kaya…

727
00:52:33,608 --> 00:52:34,442
Please.

728
00:52:35,694 --> 00:52:36,611
Kaya…

729
00:52:37,571 --> 00:52:40,198
Inabot ng ilang linggo
ang malilinaw na larawan ng Hubble.

730
00:52:40,282 --> 00:52:41,950
Ilang oras lang namin 'tong ginawa.

731
00:52:42,033 --> 00:52:43,702
-Ang nakikita n'yo…
-Ang ganda.

732
00:52:43,785 --> 00:52:46,705
…ay isang napakalaking kumpol ng galaxy.

733
00:52:46,788 --> 00:52:51,293
Pag tiningnan namin 'tong paikot na 'to,
isang buong galaxy ba 'yan?

734
00:52:51,376 --> 00:52:54,462
Isang galaxy. Bawat tuldok
na makikita n'yo, halos, ay galaxy.

735
00:52:54,546 --> 00:52:56,548
May higit 7,000 sa larawang 'to.

736
00:52:56,631 --> 00:52:59,801
-Mga galaxy na di natin…
-Pitong libo sa larawang 'to?

737
00:53:00,302 --> 00:53:04,598
Ang laki nito ay para kang dumampot
ng butil ng buhangin,

738
00:53:04,681 --> 00:53:05,932
at hinawakan mo…

739
00:53:06,016 --> 00:53:07,350
-Oo.
-'Yon ang anggulo.

740
00:53:07,434 --> 00:53:09,269
Maliit na puwang sa kalangitan.

741
00:53:09,352 --> 00:53:13,565
At kahit saan kami tumingin,
ang kalangitan ay puno ng mga galaxy.

742
00:53:13,648 --> 00:53:15,192
Nakikita namin sila agad.

743
00:53:15,275 --> 00:53:17,611
-Nakikita n'yo 'yong pulang tuldok?
-Oo.

744
00:53:17,694 --> 00:53:20,030
-'Yon ang pinakamalayong nakita namin.
-Pambihira.

745
00:53:20,113 --> 00:53:22,365
'Yon ay 13.1 bilyong taon.

746
00:53:23,408 --> 00:53:24,826
Ipapakita natin 'yan…

747
00:53:24,910 --> 00:53:29,414
-Ang universe ay 13.8 bilyong taon.
-Tama.

748
00:53:29,998 --> 00:53:34,628
Kapag inilarawan ko ito sa Pangulo,
ano ang gusto mong sabihin ko sa kanya?

749
00:53:35,128 --> 00:53:37,714
Ang tinitingnan n'yo
ay ang pinagmulan natin

750
00:53:38,215 --> 00:53:43,803
at ang pinagmulan
ng bawat galaxy at bituin sa universe.

751
00:53:44,679 --> 00:53:47,933
-'Yan ang kasaysayan natin.
-Ang buong kasaysayan natin.

752
00:53:48,016 --> 00:53:49,643
Ang buong kasaysayan natin.

753
00:53:50,143 --> 00:53:55,148
Habang nalalaman nating
napakalaki ng cosmos na 'to,

754
00:53:56,066 --> 00:54:00,362
gusto kong malaman
kung sino ako at kung ano ako.

755
00:54:01,821 --> 00:54:05,492
At paano ako nabibilang sa lahat ng ito?

756
00:54:06,826 --> 00:54:11,122
Ngayon ay isang makasaysayang araw
sa America at sa buong sangkatauhan.

757
00:54:11,206 --> 00:54:12,374
Masusulyapan natin

758
00:54:12,457 --> 00:54:15,543
ang pinakamatandang liwanag
sa kasaysayan ng universe

759
00:54:15,627 --> 00:54:18,088
mula sa higit 13 bilyon…

760
00:54:18,171 --> 00:54:21,925
Uulitin ko, 13 bilyong taong nakalipas.

761
00:54:22,008 --> 00:54:23,677
Ang hirap arukin.

762
00:54:23,760 --> 00:54:26,554
At ngayon, tingnan natin
ang pinakaunang larawan

763
00:54:26,638 --> 00:54:28,765
mula sa kahanga-hangang telescope.

764
00:54:34,896 --> 00:54:41,027
UNANG DEEP FIELD NG WEBB

765
00:54:47,325 --> 00:54:48,868
Grabe!

766
00:54:48,952 --> 00:54:51,579
Ang unang larawan
mula sa James Webb Space Telescope.

767
00:54:51,663 --> 00:54:53,164
At heto na.

768
00:54:53,248 --> 00:54:58,336
Walang katapusang mga galaxy. Grabe.

769
00:54:58,420 --> 00:54:59,546
Okay.

770
00:54:59,629 --> 00:55:05,635
ANG REAKSIYON NANG MAKITA
ANG ISA SA MGA UNANG LARAWAN NG JWST

771
00:55:09,264 --> 00:55:10,724
Talagang napakaganda.

772
00:55:11,725 --> 00:55:13,184
Diyos ko po.

773
00:55:17,314 --> 00:55:18,398
Wala akong masabi.

774
00:55:19,024 --> 00:55:21,735
Nakakahibang ang lahat.

775
00:55:21,818 --> 00:55:23,820
Napakaganda nito.

776
00:55:24,863 --> 00:55:26,823
-Nakikita mo 'yong mga kurba?
-Oo.

777
00:55:26,906 --> 00:55:30,076
Kumpol-kumpol.

778
00:55:30,160 --> 00:55:32,829
Napakagandang larawan. Napakaganda.

779
00:55:32,912 --> 00:55:34,456
Grabe!

780
00:55:35,540 --> 00:55:39,794
Isa pang mensaheng gusto nilang sabihin
ay ang uri ng research na ito ay…

781
00:55:39,878 --> 00:55:42,088
…sa space telescope na James Webb…

782
00:55:42,172 --> 00:55:46,134
Di pa natin ito nakita,
salamat sa James Webb Space Telescope.

783
00:55:46,217 --> 00:55:50,930
Napakasayang pagkamangha
ang reaksiyon ko at ng mga kasama ko.

784
00:55:51,014 --> 00:55:53,892
Nalula kami
nang makita namin 'yong larawan.

785
00:55:53,975 --> 00:55:56,478
Alam namin sa puso namin
na anumang naroon,

786
00:55:56,561 --> 00:55:57,771
makikita natin 'yon.

787
00:55:57,854 --> 00:55:59,689
JWST!

788
00:55:59,773 --> 00:56:04,778
JWST!

789
00:56:11,493 --> 00:56:15,372
Kaya humanda na tayong ipakita
ang ating larawan.

790
00:56:16,081 --> 00:56:20,251
Ayan na,
ang tawag dito ay Stephan's Quintet.

791
00:56:20,335 --> 00:56:23,671
At nakakamangha.
Giovanni, ano sa palagay mo?

792
00:56:27,258 --> 00:56:29,177
Tumatagos 'yong sinag.

793
00:56:29,761 --> 00:56:30,762
Parang ulap.

794
00:56:34,140 --> 00:56:38,770
STEPHAN'S QUINTET
290 MILYONG LIGHT-YEARS ANG LAYO

795
00:56:46,528 --> 00:56:51,157
PILLARS OF CREATION
6,500 LIGHT-YEARS ANG LAYO

796
00:56:51,241 --> 00:56:54,202
Ang Pillars of Creation
ay isang rehiyong lumilikha ng mga bituin

797
00:56:54,285 --> 00:56:56,371
sa loob ng ating Milky Way galaxy.

798
00:56:56,871 --> 00:56:59,582
Bawat tuldok ng liwanag
na nakikita natin sa larawang ito

799
00:56:59,666 --> 00:57:02,836
ay isang bituin
na hindi naiiba sa araw natin.

800
00:57:03,628 --> 00:57:06,756
Tayo, ang solar system natin,
maging ang ating sarili,

801
00:57:06,840 --> 00:57:09,092
ay isinilang mula sa parehong materyal

802
00:57:09,175 --> 00:57:11,386
na nakikita natin
sa magagandang larawang ito.

803
00:57:11,469 --> 00:57:14,848
Ang iron sa dugo natin
at calcium sa mga buto natin

804
00:57:14,931 --> 00:57:19,853
ay nabuo mula sa bituin na sumabog
bilyon-bilyong taon na ang nakalipas.

805
00:57:21,563 --> 00:57:24,941
Ang mga bagong silang na bituin
ay nababalot ng alikabok.

806
00:57:25,024 --> 00:57:27,652
Kailangan nating makakita
sa alikabok na 'yon

807
00:57:27,735 --> 00:57:30,280
at magagawa 'yon ng infrared light.

808
00:57:31,531 --> 00:57:36,327
PHANTOM GALAXY
32 MILYONG LIGHT-YEARS ANG LAYO

809
00:57:40,081 --> 00:57:44,544
Nasa huling hininga na
ang naghihingalong bituing ito.

810
00:57:53,178 --> 00:57:58,641
TARANTULA NEBULA
170,000 LIGHT-YEARS ANG LAYO

811
00:58:01,436 --> 00:58:03,813
Itong magandang view ng Cartwheel Galaxy

812
00:58:03,897 --> 00:58:07,567
ay ipinapakita kung ano'ng nangyayari
pag nagbanggaan ang mga galaxy.

813
00:58:15,783 --> 00:58:20,497
CARINA NEBULA - 7,600 LIGHT-YEARS ANG LAYO

814
00:58:25,335 --> 00:58:30,548
Ang mga bagong tuklas mula sa JWST
sa mga exoplanet science ay napakaganda.

815
00:58:30,632 --> 00:58:35,595
May bagong tuklas na carbon dioxide
sa isang higanteng planeta ng gas

816
00:58:35,678 --> 00:58:39,557
na umiikot sa parang Araw na bituin
na 700 light-years ang layo.

817
00:58:39,641 --> 00:58:43,853
Ito ang unang malinaw at detalyadong
katibayan para sa carbon dioxide

818
00:58:43,937 --> 00:58:46,981
na nakita sa isang planeta
sa labas ng solar system.

819
00:58:51,736 --> 00:58:53,446
Namamangha pa rin ako.

820
00:58:56,032 --> 00:58:57,992
Kahanga-hanga. Ibig kong sabihin…

821
00:59:01,162 --> 00:59:02,997
Oo, talagang kahanga-hanga.

822
00:59:07,418 --> 00:59:12,257
Sa tingin ko, magandang halimbawa ito
kung ano ang magagawa nating mga tao

823
00:59:12,340 --> 00:59:15,552
kapag nagtutulungan tayo
para sa mabuting bagay.

824
00:59:15,635 --> 00:59:19,180
Napakaraming di maganda sa mundo ngayon.
Mahirap ang panahon.

825
00:59:21,224 --> 00:59:23,309
At mabuti ito.

826
00:59:23,393 --> 00:59:25,895
Isa 'tong munting liwanag

827
00:59:26,688 --> 00:59:31,109
sa isang madilim na panahon,
sa palagay ko, sigurado 'yon.

828
00:59:44,956 --> 00:59:47,625
Ang Webb ay pagpapakita
kung ano ang posible

829
00:59:47,709 --> 00:59:51,629
kapag nagsama-sama tayo at nagsikap.

830
00:59:52,922 --> 00:59:55,300
Sampung libong tao,
lahat ng lakas at kahinaan nila,

831
00:59:55,383 --> 00:59:58,094
lahat ay may mga dahilan
kung bakit hindi ito magtatagumpay,

832
00:59:58,177 --> 01:00:02,390
nagsama-sama bilang isang
mahusay na grupo, at naging matagumpay.

833
01:00:03,850 --> 01:00:07,645
Magawa natin 'yon, isipin mo
lahat ng problemang malulutas natin.

834
01:00:08,229 --> 01:00:13,234
Kaya para sa 'kin, 'yon ang pag-asa
na nasa space na ngayon, di ba?

835
01:00:13,318 --> 01:00:15,945
Ipinapakita ang lakas nito araw-araw.

836
01:00:19,157 --> 01:00:23,661
Gumawa tayo ng kasaysayan, na binabalikan
natin ang 13 at kalahating bilyong taon.

837
01:00:24,162 --> 01:00:26,748
Proud ako. Puno ako ng pag-asa.

838
01:00:27,248 --> 01:00:30,251
Dahil ipinapakita sa mundo
ng mga larawang 'to

839
01:00:30,335 --> 01:00:32,837
na marami pang
dapat matuklasan sa universe

840
01:00:32,920 --> 01:00:34,839
at kung paano tayo magkakaugnay.

841
01:00:35,757 --> 01:00:37,467
Simula pa lang ito.

842
01:00:40,178 --> 01:00:44,015
Sana maikuwento ko sa mga apo ko
na kasama akong gumawa ng telescope

843
01:00:44,098 --> 01:00:46,851
na makakasagot sa napakalaking tanong.

844
01:00:46,934 --> 01:00:48,853
"Tayo lang ba o may iba pa?"

845
01:00:49,687 --> 01:00:54,317
Bawat telescope na inilagay sa space
ay may natuklasang hindi nila inaasahan.

846
01:00:54,400 --> 01:00:56,819
Umaasa ako na sa laki ng James Webb

847
01:00:56,903 --> 01:01:03,034
ay, alam mo na,
may makita tayong hindi talaga inaasahan.

848
01:01:15,004 --> 01:01:18,341
SA PAGTATAPOS NG 2022, NATUKLASAN NG WEBB
ANG UNA NITONG EXOPLANET:

849
01:01:18,424 --> 01:01:21,803
DATING DI-KILALANG PLANETA NA KASINGLAKI
NG EARTH, 41 LIGHT-YEARS ANG LAYO.

850
01:01:22,470 --> 01:01:25,056
ANG DATA
MULA SA JAMES WEBB SPACE TELESCOPE

851
01:01:25,139 --> 01:01:27,934
AY MAAARING GAMITIN NINUMAN SA MUNDO.

852
01:01:28,601 --> 01:01:31,437
NINAIS NG NASA
NA TUMAGAL ANG MISYON NG LIMANG TAON.

853
01:01:31,521 --> 01:01:34,065
NGAYON, ITO AY INAASAHANG TATAGAL
NG HIGIT ISANG DEKADA.

854
01:03:35,645 --> 01:03:40,650
Tagapagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz