1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.MX

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.MX

3
00:00:17,320 --> 00:00:21,440
MUZEUM AUSCHWITZ-BIRKENAU

4
00:00:21,960 --> 00:00:23,560
PRACA CZYNI WOLNYM

5
00:00:23,640 --> 00:00:26,480
Auschwitz mnie przeraża.

6
00:00:27,680 --> 00:00:28,680
Dobrze.

7
00:00:30,000 --> 00:00:30,880
Nie.

8
00:00:30,960 --> 00:00:33,160
Nie jestem gotowy. Wybacz.

9
00:00:35,080 --> 00:00:37,280
Dlaczego brakuje mi odwagi?

10
00:00:37,760 --> 00:00:42,960
GARY JEST JEDYNYM SYNEM LALIEGO SOKOLOVA,
"TATUAŻYSTY Z AUSCHWITZ".

11
00:00:43,040 --> 00:00:45,280
Żyjesz w nietypowej rzeczywistości,

12
00:00:45,360 --> 00:00:49,240
bo wszyscy znają historię twoich rodziców.

13
00:00:50,840 --> 00:00:52,560
Panie Sokolov...

14
00:00:54,200 --> 00:00:55,440
Mów mi Lali.

15
00:00:55,520 --> 00:00:59,120
Szuka pan kogoś,
kto spisałby pańską historię?

16
00:01:00,320 --> 00:01:05,120
Rodzice jakby utknęli w szufladce.

17
00:01:05,840 --> 00:01:10,280
Ojciec przez wiele lat ukrywał przeszłość,
aż wyjawił ją pisarce Heather Morris.

18
00:01:10,360 --> 00:01:14,640
To opowieść związana z Holokaustem,
ale nie o nim.

19
00:01:16,600 --> 00:01:18,440
Nadal nie znam odpowiedzi.

20
00:01:18,520 --> 00:01:20,640
Dlaczego ojciec był twardzielem,

21
00:01:20,720 --> 00:01:23,240
a matka miała depresję?

22
00:01:23,320 --> 00:01:29,040
Czytelnicy wiedzieli
o moich rodzicach więcej ode mnie.

23
00:01:29,120 --> 00:01:33,240
Przekroczenie tej bramy
napawa mnie strachem.

24
00:01:33,320 --> 00:01:36,520
Zrobiłem cztery podejścia,
ale się nie odważyłem

25
00:01:36,600 --> 00:01:39,080
i czuję się jak tchórz.

26
00:01:40,160 --> 00:01:42,560
To historia moich rodziców.

27
00:01:44,160 --> 00:01:45,960
Ojciec byłby dumny.

28
00:01:46,040 --> 00:01:47,720
Nieprawdopodobne.

29
00:01:48,240 --> 00:01:51,480
Czuję obecność twojej matki.

30
00:01:51,560 --> 00:01:53,920
Pozwoliła mi opowiedzieć tę historię.

31
00:01:54,640 --> 00:01:59,040
To drobny mężczyzna w ogromnym obozie,

32
00:01:59,120 --> 00:02:01,440
przeczuwający zbliżający się koszmar.

33
00:02:01,960 --> 00:02:03,760
To mnie dobija.

34
00:02:03,840 --> 00:02:05,800
To luka...

35
00:02:07,000 --> 00:02:12,000
coś, czego nie doświadczyłem.

36
00:02:13,440 --> 00:02:14,880
I muszę to zrobić.

37
00:02:43,920 --> 00:02:45,280
Uśmiechnij się.

38
00:02:46,440 --> 00:02:47,960
To urocza ptaszyna,

39
00:02:49,120 --> 00:02:51,160
gdy mnie nie dziobie.

40
00:02:51,240 --> 00:02:52,680
Do klatki.

41
00:02:52,760 --> 00:02:55,040
MELBOURNE
15 601 KM OD AUSCHWITZ

42
00:02:56,840 --> 00:02:59,520
Nazywam się Gary Sokolov.

43
00:03:00,640 --> 00:03:05,880
Jestem jedynym dzieckiem
Laliego i Gity Sokolovów.

44
00:03:05,960 --> 00:03:08,240
Rodzice byli szczęśliwi.

45
00:03:09,120 --> 00:03:14,880
Niemal zapomnieli o przeszłości,

46
00:03:14,960 --> 00:03:17,920
bo najważniejsza była dla nich przyszłość.

47
00:03:18,000 --> 00:03:19,920
Mama była piękna.

48
00:03:20,760 --> 00:03:23,840
Spójrz na ojca. Pamiętam ten uśmiech.

49
00:03:23,920 --> 00:03:27,920
Byli dumni z narodzin syna.

50
00:03:28,000 --> 00:03:31,600
Starali się szesnaście lat

51
00:03:31,680 --> 00:03:33,240
i doczekali się syna.

52
00:03:33,320 --> 00:03:35,240
Są tacy promienni.

53
00:03:37,760 --> 00:03:40,760
GITA SOKOLOV ZMARŁA W 2003 ROKU.

54
00:03:40,840 --> 00:03:43,400
LALI ZMARŁ TRZY LATA PÓŹNIEJ.

55
00:03:43,480 --> 00:03:44,680
Mam 63 lata.

56
00:03:44,760 --> 00:03:46,120
Nadeszła ta pora.

57
00:03:46,200 --> 00:03:49,560
Muszę poznać ich lepiej.

58
00:03:49,640 --> 00:03:52,160
TATUAŻYSTA Z AUSCHWITZ

59
00:03:52,240 --> 00:03:58,080
Zasługują na to,
żebym zrozumiał, co przeżyli.

60
00:04:00,760 --> 00:04:04,480
Chcę podążyć śladami ich życia

61
00:04:06,040 --> 00:04:09,920
i poczuć oraz zrozumieć, co wtedy myśleli,

62
00:04:10,000 --> 00:04:12,560
bo te wydarzenia wpłynęły na ich życie.

63
00:04:16,920 --> 00:04:19,160
Kiedy przybyli państwo do Australii?

64
00:04:19,800 --> 00:04:22,360
We wrześniu 1949 roku.

65
00:04:23,000 --> 00:04:24,280
Pokazać ci zdjęcie?

66
00:04:24,920 --> 00:04:29,160
To fotka z naszego przyjazdu do Australii,

67
00:04:29,240 --> 00:04:31,120
do Sydney.

68
00:04:32,440 --> 00:04:33,640
Mieliście dzieci?

69
00:04:34,200 --> 00:04:35,920
Syna. Bogu dzięki.

70
00:04:36,000 --> 00:04:38,160
Jest duży i bardzo go kochamy.

71
00:04:38,240 --> 00:04:41,520
Czasami bywał nawet grzeczny.

72
00:04:41,600 --> 00:04:44,640
- Jak ma na imię?
- Gary. Bardzo go kochamy.

73
00:04:53,280 --> 00:04:54,440
Pomóc ci?

74
00:04:55,880 --> 00:04:58,360
- Podasz majonez?
- Jasne.

75
00:04:58,440 --> 00:04:59,600
I sól.

76
00:04:59,680 --> 00:05:01,560
- Dobrze.
- Co to?

77
00:05:02,640 --> 00:05:06,760
Ojcostwo było dla mnie bardzo ważne.

78
00:05:07,360 --> 00:05:11,280
Miałbym ogromne poczucie winy,

79
00:05:11,920 --> 00:05:16,400
gdyby po tym wszystkim,
co przeżyli rodzice,

80
00:05:16,480 --> 00:05:18,480
nasz ród nie był kontynuowany.

81
00:05:19,040 --> 00:05:21,400
- Cześć. Udanego szabasu.
- Nawzajem.

82
00:05:21,480 --> 00:05:24,600
- Cześć, mamo.
- Pięknie wyglądasz, Mali!

83
00:05:24,680 --> 00:05:26,800
Jak się masz? Udanego szabasu.

84
00:05:28,280 --> 00:05:33,480
Cenię sobie zarówno wesołe
jak i smutne chwile.

85
00:05:33,560 --> 00:05:36,920
Ojcostwo jest czymś niezwykłym.

86
00:05:38,440 --> 00:05:41,000
- Udanego szabasu!
- Dobrego szabasu!

87
00:05:42,000 --> 00:05:44,720
- Na zdrowie.
- Zdrówko.

88
00:05:44,800 --> 00:05:46,000
Jedzcie.

89
00:05:46,520 --> 00:05:47,920
Kto podwędził sos?

90
00:05:48,400 --> 00:05:49,200
Ja.

91
00:05:50,560 --> 00:05:55,520
PO ŚMIERCI GITY, LALI OPOWIEDZIAŁ
ICH HISTORIĘ PISARCE HEATHER MORRIS.

92
00:05:55,600 --> 00:05:57,560
- Gotowy?
- Tak.

93
00:06:00,920 --> 00:06:04,360
Już pierwszego dnia powiedział mi,

94
00:06:04,440 --> 00:06:07,520
że był tatuażystą w Auschwitz.

95
00:06:08,200 --> 00:06:09,200
PISARKA

96
00:06:09,280 --> 00:06:11,520
Spędzałam dużo czasu
z mężczyzną, który przeżył

97
00:06:11,600 --> 00:06:15,040
najgorsze wydarzenia
we współczesnej historii.

98
00:06:15,120 --> 00:06:19,000
Nie tylko był ich świadkiem,
ale ich doświadczył.

99
00:06:22,200 --> 00:06:26,520
Zawsze pocierał swój tatuaż.

100
00:06:32,000 --> 00:06:34,920
HARVEY KEITEL
WCIELAJĄCY SIĘ W POSTAĆ LALIEGO

101
00:06:36,840 --> 00:06:38,840
Czasami po powrocie z pracy

102
00:06:38,920 --> 00:06:42,200
zastawałem go, wpatrzonego w okno.

103
00:06:42,280 --> 00:06:44,000
Nie słyszał, że wszedłem do domu

104
00:06:44,680 --> 00:06:46,840
i się witałem.

105
00:06:49,920 --> 00:06:53,280
Reagował dopiero po chwili.

106
00:06:58,920 --> 00:07:00,040
Jestem tutaj.

107
00:07:02,360 --> 00:07:03,360
Wiesz o tym.

108
00:07:07,160 --> 00:07:09,200
Wiele razy mówił,

109
00:07:09,280 --> 00:07:11,800
że otaczały go duchy.

110
00:07:12,920 --> 00:07:15,520
Że od czasu opuszczenia obozu
nieustannie mu towarzyszyły.

111
00:07:15,600 --> 00:07:18,000
Dostrzegałam to

112
00:07:18,680 --> 00:07:21,440
i wiedziałam, że powracał
wspomnieniami do 1942 roku.

113
00:07:23,080 --> 00:07:26,760
Miałem około dwunastu lat,
gdy nakręcono film dokumentalny

114
00:07:28,200 --> 00:07:29,360
Świat w ogniu wojny.

115
00:07:30,880 --> 00:07:34,680
Rodzice kazali mi go obejrzeć.

116
00:07:34,760 --> 00:07:37,480
ŚWIAT W OGNIU WOJNY

117
00:07:37,560 --> 00:07:42,280
Obejrzałem go w samotności.

118
00:07:42,360 --> 00:07:45,680
To, co przeżyliśmy będzie niezrozumiałe

119
00:07:45,760 --> 00:07:47,440
dla naszych pokoleń

120
00:07:48,160 --> 00:07:50,080
i jeszcze bardziej niepojęte dla tych,

121
00:07:50,160 --> 00:07:52,920
którzy niczego takiego nie doświadczyli.

122
00:08:00,000 --> 00:08:04,160
Widziałem koparki,

123
00:08:04,240 --> 00:08:07,280
upychające na stosie martwe nagie ciała.

124
00:08:07,920 --> 00:08:11,320
Tylko ludzką

125
00:08:11,400 --> 00:08:13,200
skórę i kości.

126
00:08:13,280 --> 00:08:17,160
Wtedy po raz pierwszy zobaczyłem wojnę.

127
00:08:17,240 --> 00:08:19,000
A potem...

128
00:08:20,200 --> 00:08:22,400
zjadłem kolację i poszedłem spać.

129
00:08:22,960 --> 00:08:28,480
Czy przeżycia rodziców
wywołały w tobie traumę?

130
00:08:31,080 --> 00:08:33,120
Ciekawe pytanie.

131
00:08:33,200 --> 00:08:36,080
Rodzice mieli

132
00:08:36,160 --> 00:08:38,040
wszystko zaszufladkowane.

133
00:08:39,000 --> 00:08:41,560
Przeszłość to przeszłość,

134
00:08:41,640 --> 00:08:45,360
teraz jesteśmy tutaj, w Australii.

135
00:08:45,440 --> 00:08:47,760
Dlaczego wybrali państwo Australię?

136
00:08:47,840 --> 00:08:52,320
Uciekaliśmy jak najdalej
od wszelkich "izmów".

137
00:08:52,400 --> 00:08:56,280
Faszyzmu i komunizmu.
Nie chciałam nawet o tym słyszeć.

138
00:08:56,360 --> 00:08:57,480
Uciekaliśmy jak najdalej.

139
00:08:57,560 --> 00:09:00,560
AUSTRALIA SPRAWIEDLIWY KRAJ

140
00:09:02,440 --> 00:09:05,840
Australia otworzyła drzwi dla ofiar
drugiej wojny światowej.

141
00:09:05,920 --> 00:09:09,720
Miliony imigrantów
oznaczają powiew świeżości.

142
00:09:09,800 --> 00:09:12,720
To nauka języka, szukanie pracy,
zakładanie rodzin,

143
00:09:12,800 --> 00:09:15,480
ale i pewne żale.

144
00:09:16,080 --> 00:09:19,440
Australia to jasne światło

145
00:09:19,520 --> 00:09:21,240
w naszym

146
00:09:21,800 --> 00:09:24,400
zmieniającym się świecie.

147
00:09:25,360 --> 00:09:27,880
PONAD 35 000 ŻYDÓW

148
00:09:27,960 --> 00:09:33,520
WYEMIGROWAŁO Z EUROPY DO AUSTRALII
W LATACH CZTERDZIESTYCH.

149
00:09:33,600 --> 00:09:37,760
NAJWIĘCEJ OCALAŁYCH Z HOLOKAUSTU
WYEMIGROWAŁO DO MELBOURNE,

150
00:09:37,840 --> 00:09:40,160
NIE LICZĄC IZRAELA.

151
00:09:44,120 --> 00:09:49,000
Nigdy nie spotkałem osoby,
która ocalała i chciałaby

152
00:09:49,080 --> 00:09:52,120
rozmawiać o swoich przeżyciach.

153
00:09:53,200 --> 00:09:57,280
Jedziemy właśnie do Abrama Goldberga.

154
00:09:57,960 --> 00:10:03,160
Jest współzałożycielem
Muzeum Holokaustu w Melbourne.

155
00:10:04,760 --> 00:10:08,240
Za dziesięć dni będzie obchodził
setne urodziny.

156
00:10:11,760 --> 00:10:13,120
29 SIERPNIA 1944 ROKU

157
00:10:13,200 --> 00:10:17,280
ABRAM GOLDBERG WRAZ Z MATKĄ
ZOSTAŁ WYWIEZIONY Z ŁODZI

158
00:10:17,360 --> 00:10:19,480
DO OBOZU W AUSCHWITZ II-BIRKENAU.

159
00:10:19,560 --> 00:10:25,520
ABRAM MIAŁ WTEDY 19 LAT.

160
00:10:26,280 --> 00:10:27,840
Gdy się tam znalazłeś...

161
00:10:27,920 --> 00:10:30,040
Pamiętasz, o czym wtedy myślałeś?

162
00:10:30,120 --> 00:10:34,400
Tylko o tym, jak ocalić mamę.

163
00:10:34,480 --> 00:10:35,840
Jasne.

164
00:10:36,440 --> 00:10:43,160
Gdy wysiedliśmy z pociągu
nie wiedzieliśmy, czym są

165
00:10:43,240 --> 00:10:45,240
płomienie, które zobaczyliśmy.

166
00:10:45,320 --> 00:10:47,960
- Tak.
- Nikt nic nie wiedział.

167
00:10:48,040 --> 00:10:50,040
Ale wszyscy czuli, że to piekło.

168
00:10:51,200 --> 00:10:54,400
Gdy zobaczyła, jak traktowani są ludzie,

169
00:10:54,480 --> 00:10:56,920
wiedziała, że umrze.

170
00:10:57,000 --> 00:10:58,200
Rozumiem.

171
00:10:59,320 --> 00:11:01,200
Dlatego powiedziała mi:

172
00:11:01,280 --> 00:11:05,320
"Abram, zrób wszystko,
co w ludzkiej mocy, żeby przeżyć".

173
00:11:06,320 --> 00:11:09,280
Wiedziałem, czemu poświęcę życie

174
00:11:10,120 --> 00:11:11,600
i właśnie to robię.

175
00:11:13,360 --> 00:11:16,480
Ludzie nie powinni zapominać,
co się wydarzyło.

176
00:11:22,320 --> 00:11:26,400
Jestem zaszczycony,
że mogę z tobą porozmawiać.

177
00:11:26,480 --> 00:11:28,560
Rodzice nie chcieli o tym mówić.

178
00:11:28,640 --> 00:11:30,640
Nikt nie chciał.

179
00:11:30,720 --> 00:11:33,280
Chciałem, żeby moje dzieci wiedziały.

180
00:11:33,360 --> 00:11:35,800
ZAPAMIĘTAJ

181
00:11:38,280 --> 00:11:41,280
Młodzi australijscy Żydzi wychowali się

182
00:11:41,360 --> 00:11:44,200
w cieniu doświadczeń rodziców.

183
00:11:45,080 --> 00:11:47,680
BADANIA POKAZUJĄ,

184
00:11:47,760 --> 00:11:52,560
ŻE TRAUMA HOLOKAUSTU DOTYKA POKOLEŃ.

185
00:11:54,880 --> 00:11:57,240
Nazywam się George Halasz.

186
00:11:57,320 --> 00:11:58,880
Od dwudziestu pięciu lat

187
00:11:58,960 --> 00:12:01,840
badam traumę międzypokoleniową

188
00:12:01,920 --> 00:12:05,640
na podstawie doświadczeń
swojej matki, Alice,

189
00:12:05,720 --> 00:12:07,480
która przeżyła Holokaust.

190
00:12:08,200 --> 00:12:11,360
Obaj jesteśmy drugim pokoleniem.

191
00:12:11,440 --> 00:12:15,160
Ciekawiły cię historie rodziców?

192
00:12:15,240 --> 00:12:18,400
Przestałem zadawać im pytania,

193
00:12:18,480 --> 00:12:20,760
bo nigdy nie odpowiadali.

194
00:12:21,360 --> 00:12:26,360
Chcieli zachować to w tajemnicy.

195
00:12:26,440 --> 00:12:27,320
Tak.

196
00:12:27,400 --> 00:12:30,720
Myślisz, że się przez
te wydarzenia znieczulili?

197
00:12:30,800 --> 00:12:32,160
Twoi rodzice?

198
00:12:32,240 --> 00:12:35,520
Matka na pewno nie, ale ojciec chyba tak.

199
00:12:35,600 --> 00:12:41,120
Nie okazywał żadnych emocji.

200
00:12:41,200 --> 00:12:42,080
Właśnie.

201
00:12:42,600 --> 00:12:45,240
Coś musiało być tego powodem.

202
00:12:46,120 --> 00:12:47,400
Doświadczył czegoś,

203
00:12:47,480 --> 00:12:51,480
co sprawiło, że myślał
tylko o przyszłości.

204
00:12:51,560 --> 00:12:53,240
Nigdy nie odnosił się do przeszłości.

205
00:12:54,720 --> 00:12:57,360
Wiele widziałem...

206
00:12:57,440 --> 00:12:59,400
Zabójstwa...

207
00:12:59,480 --> 00:13:02,800
Tortury, pobicia.

208
00:13:03,840 --> 00:13:08,800
Chłopcy zabijali chłopców,
więźniowie zabijali się nawzajem.

209
00:13:09,520 --> 00:13:10,680
Z tego, co słyszę,

210
00:13:10,760 --> 00:13:16,560
twój ojciec mimo tego,
co przeżył w Auschwitz-Birkenau,

211
00:13:17,680 --> 00:13:20,400
żył swoim życiem.

212
00:13:20,480 --> 00:13:23,600
Gdy jeszcze żyjesz,
gdy inni dookoła umierają

213
00:13:24,240 --> 00:13:27,760
dochodzisz do wniosku,
że kolejny dzień też przeżyjesz.

214
00:13:27,840 --> 00:13:30,840
To instynkt przetrwania.

215
00:13:30,920 --> 00:13:33,400
To ma sens.

216
00:13:33,480 --> 00:13:34,360
Tak.

217
00:13:35,120 --> 00:13:40,440
Trauma Holokaustu to przeżyte
doświadczenia, tak przytłaczające,

218
00:13:40,520 --> 00:13:44,280
że zmieniły umysły i ciała
tych, którzy przetrwali.

219
00:13:44,840 --> 00:13:51,120
A nieustanny tryb przetrwania
stanowi traumatyczne doświadczenie.

220
00:13:52,880 --> 00:13:55,280
Dlaczego tata był twardzielem,

221
00:13:55,360 --> 00:13:58,200
a mama miała depresję?

222
00:13:58,800 --> 00:14:04,840
Co czuli, budząc się każdego ranka?

223
00:14:04,920 --> 00:14:08,240
Zastanawiali się,
czy przeżyją kolejne dziesięć minut?

224
00:14:08,320 --> 00:14:11,000
Czy może ktoś przechodzący ich zastrzeli?

225
00:14:11,080 --> 00:14:13,680
Chcę to zrozumieć i poczuć.

226
00:14:18,480 --> 00:14:20,960
Chciałbym tam pojechać.

227
00:14:21,040 --> 00:14:23,680
MELANIE LYNSKEY
WCIELAJĄCA SIĘ W POSTAĆ HEATHER

228
00:14:23,760 --> 00:14:25,880
Do Birkenau.

229
00:14:29,240 --> 00:14:32,920
Myślałam, że nie chcesz wracać do Europy.

230
00:14:36,560 --> 00:14:40,280
Najbardziej żałuję tego,

231
00:14:40,840 --> 00:14:43,600
że go tam nie zabrałem.

232
00:14:45,960 --> 00:14:48,720
Auschwitz mnie przeraża.

233
00:14:49,880 --> 00:14:54,200
Słyszałem rozmaite historie,
czytałem książkę, widziałem serial,

234
00:14:54,280 --> 00:14:58,200
ale znalezienie się w tym miejscu...

235
00:14:59,720 --> 00:15:00,760
to coś innego.

236
00:15:00,840 --> 00:15:02,120
Dotąd tego unikałem.

237
00:15:02,200 --> 00:15:03,960
Mam 63 lata...

238
00:15:06,440 --> 00:15:08,320
i co noc budzę się zlany potem.

239
00:15:11,560 --> 00:15:15,920
Dlaczego brakuje mi odwagi?
To historia moich rodziców.

240
00:15:17,520 --> 00:15:18,760
Muszę to zrobić.

241
00:15:19,960 --> 00:15:24,000
Kluczyki, telefon, portfel i paszport.

242
00:15:24,520 --> 00:15:25,720
Jestem gotowy.

243
00:15:26,200 --> 00:15:29,680
Naprawdę to robię. Lecę.

244
00:15:41,200 --> 00:15:43,560
PRZED WIZYTĄ W AUSCHWITZ,

245
00:15:43,640 --> 00:15:48,080
GARY ODWIEDZI MIEJSCA,
W KTÓRYCH DORASTALI JEGO RODZICE.

246
00:15:54,720 --> 00:15:57,600
SŁOWACJA

247
00:15:57,680 --> 00:15:59,920
Gdzie pan się urodził?

248
00:16:00,400 --> 00:16:03,280
W małej mieścinie o nazwie Krompachy.

249
00:16:03,360 --> 00:16:04,760
Na Słowacji.

250
00:16:07,720 --> 00:16:09,240
220 KM OD AUSCHWITZ

251
00:16:09,320 --> 00:16:12,680
Ależ tu pięknie.

252
00:16:13,600 --> 00:16:15,680
Wzgórza i dolina.

253
00:16:17,680 --> 00:16:19,720
Wyobraź sobie ten widok po przebudzeniu.

254
00:16:20,960 --> 00:16:22,960
Sielsko, anielsko.

255
00:16:23,440 --> 00:16:26,200
Ciekawe, jak było tu wtedy.

256
00:16:29,600 --> 00:16:33,320
Nic nie wiem o Krompachach.

257
00:16:33,400 --> 00:16:40,240
Wiem tylko, że mój ojciec
mieszkał tu z rodzicami.

258
00:16:41,800 --> 00:16:44,400
To szokujące, bo właśnie

259
00:16:45,000 --> 00:16:47,440
zbliżała się wojna.

260
00:16:51,120 --> 00:16:55,680
Niemcy wkroczyli do Słowacji w 1942 roku.

261
00:16:55,760 --> 00:16:56,600
Tak.

262
00:16:56,680 --> 00:17:00,960
Wiedział pan, że dotrą w pańskie strony?

263
00:17:02,320 --> 00:17:03,320
Nie...

264
00:17:03,920 --> 00:17:05,560
Mówiąc szczerze...

265
00:17:05,640 --> 00:17:09,040
Nie wierzyłem w to.

266
00:17:11,600 --> 00:17:13,000
Nigdy w to nie wierzyłem,

267
00:17:13,080 --> 00:17:17,960
bo żyliśmy w innym świecie.

268
00:17:20,560 --> 00:17:22,640
Gary nie ma pojęcia,

269
00:17:23,320 --> 00:17:29,040
co zobaczy, poczuje i czego się dowie
podczas pobytu tutaj.

270
00:17:32,400 --> 00:17:36,880
Dopiero teraz, w wieku ponad 60 lat,
poznaje tę historię.

271
00:17:38,040 --> 00:17:42,040
Podejrzewam, że to będzie okres
niepozbawiony emocji.

272
00:17:42,120 --> 00:17:43,440
Ale będę mu towarzyszyć.

273
00:17:45,680 --> 00:17:49,680
W 2020 ROKU HEATHER ZLECIŁA BUDOWĘ
POMNIKA UPAMIĘTNIAJĄCEGO HOLOKAUST,

274
00:17:49,760 --> 00:17:52,400
ZE SZCZEGÓLNĄ DEDYKACJĄ DLA LALIEGO.

275
00:17:55,880 --> 00:17:57,240
Heather.

276
00:18:01,760 --> 00:18:03,760
To niezwykle wyjątkowe
miejsce w Krompachach.

277
00:18:03,840 --> 00:18:05,640
Właśnie to, w którym jesteśmy.

278
00:18:06,120 --> 00:18:09,080
POMNIK KU PAMIĘCI HOLOKAUSTU

279
00:18:09,160 --> 00:18:12,400
To prezent dla twoich rodziców,
dla ciebie i twoich córek.

280
00:18:12,480 --> 00:18:15,240
- Moich córek.
- Tak.

281
00:18:16,840 --> 00:18:18,640
Podejdź, Lenko.

282
00:18:18,720 --> 00:18:19,680
Witaj, Lenko.

283
00:18:19,760 --> 00:18:21,920
- Miło mi.
- Nawzajem.

284
00:18:22,000 --> 00:18:24,120
- Możesz to przetłumaczyć?
- Tak.

285
00:18:24,200 --> 00:18:25,440
Z przyjemnością.

286
00:18:25,520 --> 00:18:29,240
"Ku pamięci Ludwiga Eisenberga
Sokolova...

287
00:18:29,320 --> 00:18:30,400
BADACZKA I TŁUMACZKA

288
00:18:30,480 --> 00:18:33,160
...który tu mieszkał
i uczęszczał do synagogi.

289
00:18:33,640 --> 00:18:37,080
Pomnik dedykowany jest

290
00:18:37,160 --> 00:18:41,880
wszystkim, którym odebrano wolność,

291
00:18:41,960 --> 00:18:44,080
godność, dom

292
00:18:44,160 --> 00:18:45,600
i nazwisko.

293
00:18:46,080 --> 00:18:49,600
Wszystkim ofiarom Holokaustu".

294
00:18:49,680 --> 00:18:52,240
- Ojciec byłby dumny.
- Tak.

295
00:18:52,320 --> 00:18:53,840
Niesamowite.

296
00:18:55,400 --> 00:18:57,440
Jesteśmy dumni z tego pomnika.

297
00:18:58,720 --> 00:19:00,920
Cały czas

298
00:19:01,920 --> 00:19:04,400
widzę rodziców,

299
00:19:05,960 --> 00:19:09,480
trzymających się za ręce.

300
00:19:11,640 --> 00:19:13,160
Byli bardzo zakochani.

301
00:19:19,840 --> 00:19:22,640
- Chodził pan do szkoły w Krompachach?
- Tak.

302
00:19:22,720 --> 00:19:24,200
Owszem.

303
00:19:26,200 --> 00:19:29,560
Osiem lat podstawówki,

304
00:19:29,640 --> 00:19:31,920
jak należy.

305
00:19:35,040 --> 00:19:36,840
- Witam.
- Cześć. Gary?

306
00:19:36,920 --> 00:19:38,680
- Tak. Mam na imię Gary.
- Anna.

307
00:19:38,760 --> 00:19:40,280
Miło mi, Anno.

308
00:19:41,240 --> 00:19:43,760
- Dobrý den.
- Dobrý den.

309
00:19:46,760 --> 00:19:48,720
Mogę usiąść na tym krześle?

310
00:19:48,800 --> 00:19:51,480
- Nie jest oryginalne.
- Nieważne.

311
00:19:51,560 --> 00:19:52,760
- To ta klasa.
- Usiądź.

312
00:19:54,320 --> 00:19:55,360
W ostatnim rzędzie.

313
00:19:55,440 --> 00:19:58,640
- Nigdy nie usiadłby z przodu.
- Nie.

314
00:19:58,720 --> 00:20:01,120
Wspomniał mi o szkole.

315
00:20:01,200 --> 00:20:04,880
O tym, gdzie siedział,
że patrzył przez okno i marzył.

316
00:20:04,960 --> 00:20:05,960
Patrz, tato.

317
00:20:06,040 --> 00:20:09,200
Siedzę na twoim krześle
i patrzę przez okno...

318
00:20:09,280 --> 00:20:11,880
W twoim miasteczku. Cudownie!

319
00:20:25,680 --> 00:20:28,680
Gdy wydano książkę Tatuażysta z Auschwitz

320
00:20:30,160 --> 00:20:35,200
uświadomiłam sobie,
że Lali urodził się w 1916 roku.

321
00:20:38,120 --> 00:20:40,880
Jak mój ojciec.

322
00:20:40,960 --> 00:20:44,520
Wskaż swojego tatę.

323
00:20:45,360 --> 00:20:47,520
Ten lub ten.

324
00:20:48,280 --> 00:20:51,160
Raczej ten. To na pewno on.

325
00:20:52,240 --> 00:20:54,720
Jaki elegancki.

326
00:20:56,880 --> 00:21:00,440
Zatrzymaj to zdjęcie na pamiątkę.

327
00:21:00,520 --> 00:21:01,680
Mogę?

328
00:21:03,160 --> 00:21:06,080
Na pamiątkę.

329
00:21:06,160 --> 00:21:08,040
Zatrzymaj je.

330
00:21:08,120 --> 00:21:09,200
Bardzo dziękuję.

331
00:21:11,040 --> 00:21:14,160
Nigdy nie widziałem
zdjęć ojca sprzed wojny.

332
00:21:14,240 --> 00:21:15,360
Zatrzymaj je.

333
00:21:15,440 --> 00:21:16,560
Dziękuję.

334
00:21:16,640 --> 00:21:18,680
- Dziękuję bardzo.
- Nie ma za co.

335
00:21:22,520 --> 00:21:26,400
To był cudowny dzień.

336
00:21:41,440 --> 00:21:46,400
Znalazłam coś, co chętnie zobaczysz.

337
00:21:47,200 --> 00:21:50,840
Zlokalizowaliśmy dom,

338
00:21:50,920 --> 00:21:55,320
w którym w 1930 roku mieszkał twój tata.

339
00:21:56,320 --> 00:21:58,760
- To mój kolega, Miro.
- Witaj, Miro.

340
00:21:58,840 --> 00:22:00,720
- Miło mi.
- Nawzajem.

341
00:22:00,800 --> 00:22:02,560
Niezwykłe odkrycie.

342
00:22:02,640 --> 00:22:04,080
- Dziękuję.
- Brawo.

343
00:22:07,200 --> 00:22:11,640
Budynki są przeznaczone do rozbiórki.

344
00:22:11,720 --> 00:22:15,080
W tej części trzymano zwierzęta.

345
00:22:15,160 --> 00:22:16,800
- Stajnie.
- Tak.

346
00:22:16,880 --> 00:22:20,280
Trzymano tu zapewne króliki

347
00:22:20,360 --> 00:22:23,160
albo kury.

348
00:22:23,240 --> 00:22:25,320
I z pewnością konie.

349
00:22:27,360 --> 00:22:29,640
Mieliśmy konie,

350
00:22:29,720 --> 00:22:32,480
bo przewoziliśmy bagaże

351
00:22:32,560 --> 00:22:35,400
i pasażerów z dworca

352
00:22:35,480 --> 00:22:38,040
na miejsce przeznaczenia.

353
00:22:38,120 --> 00:22:40,480
Pomagał pan w firmie rodziców?

354
00:22:41,200 --> 00:22:43,280
Nie za bardzo.

355
00:22:50,280 --> 00:22:55,400
To dom pańskiego dziadka,

356
00:22:55,480 --> 00:22:56,960
gdzie mieszkał pański ojciec.

357
00:23:00,840 --> 00:23:04,040
Do środka prowadzą schody,

358
00:23:04,120 --> 00:23:07,880
po których stąpali członkowie rodziny.

359
00:23:10,120 --> 00:23:11,320
Dobrze, że byli niscy.

360
00:23:15,560 --> 00:23:19,480
Budynek jest w złym stanie

361
00:23:20,040 --> 00:23:23,840
i to chyba ostatnia szansa,
żeby zobaczyć wnętrze.

362
00:23:37,240 --> 00:23:43,360
Miałem nadzieję, że poczuję

363
00:23:43,440 --> 00:23:46,920
coś duchowego.

364
00:23:49,120 --> 00:23:55,920
Szukam kamieni, które mógłbym
położyć na grobie ojca.

365
00:23:56,000 --> 00:23:59,360
Z jego domu.

366
00:24:03,360 --> 00:24:04,680
Spójrz.

367
00:24:05,480 --> 00:24:07,480
Wystarczy na oba nagrobki.

368
00:24:11,480 --> 00:24:13,360
Cudownie.

369
00:24:16,320 --> 00:24:20,560
Gdy odwiedzamy groby zmarłych
zostawiamy na nagrobkach kamienie,

370
00:24:21,320 --> 00:24:23,720
żeby wiedzieli, że ich odwiedziliśmy.

371
00:24:28,320 --> 00:24:31,280
To właśnie jest kawałek historii.

372
00:24:32,960 --> 00:24:35,680
Teraz wiem, jak mieszkali i żyli.

373
00:24:38,160 --> 00:24:40,280
To niewiarygodne.

374
00:24:50,640 --> 00:24:53,960
Witaj, Lali z Krompachy.

375
00:24:56,400 --> 00:24:57,520
Muszę iść.

376
00:24:58,720 --> 00:24:59,720
Zaczekaj!

377
00:25:00,720 --> 00:25:02,360
Nie znam twojego imienia.

378
00:25:03,280 --> 00:25:04,280
Gita.

379
00:25:09,320 --> 00:25:13,120
- Gdzie pani się urodziła?
- We Vranovie nad Topl'ou na Słowacji.

380
00:25:15,360 --> 00:25:19,560
Mieszkało tam dwieście rodzin.

381
00:25:19,640 --> 00:25:20,600
289 KM OD AUSCHWITZ

382
00:25:20,680 --> 00:25:22,880
Wszyscy byli zżyci.

383
00:25:23,400 --> 00:25:25,920
Dwieście żydowskich rodzin?

384
00:25:26,000 --> 00:25:27,800
Tak, żydowskich.

385
00:25:29,320 --> 00:25:31,520
Ile osób liczyła pani rodzina?

386
00:25:32,880 --> 00:25:36,200
To rodzice i sześcioro dzieci.

387
00:25:38,720 --> 00:25:44,400
Pokażę panu akt urodzenia pańskiej matki.

388
00:25:45,480 --> 00:25:48,720
Jest w Urzędzie Stanu Cywilnego.

389
00:25:49,480 --> 00:25:50,600
Przeszły mnie ciarki.

390
00:25:54,480 --> 00:25:56,400
- Na spokojnie.
- Małymi krokami,

391
00:25:56,480 --> 00:25:59,080
bo mnie to przytłoczy.

392
00:26:02,400 --> 00:26:04,080
Nigdy nie widziałem tego zdjęcia.

393
00:26:04,680 --> 00:26:05,760
To...

394
00:26:05,840 --> 00:26:08,240
Modniacha z mojej mamy.

395
00:26:08,320 --> 00:26:11,520
I ten uśmiech.

396
00:26:11,600 --> 00:26:13,920
Na tym zdjęciu nie widać żadnej traumy.

397
00:26:14,000 --> 00:26:18,920
To naprawdę szczęśliwy człowiek,
cieszący się życiem.

398
00:26:19,480 --> 00:26:22,600
Świetne zdjęcie. Kochana mamusia.

399
00:26:24,880 --> 00:26:26,960
W tym urzędzie

400
00:26:27,040 --> 00:26:31,400
we Vranowie rejestrowane są
wszystkie narodziny.

401
00:26:31,480 --> 00:26:33,560
Wyjątkową osobą jest...

402
00:26:34,440 --> 00:26:36,240
- Mama.
- Twoja matka.

403
00:26:36,320 --> 00:26:37,520
Tak.

404
00:26:37,600 --> 00:26:41,840
A to świadectwo jej narodzin we Vranovie

405
00:26:42,360 --> 00:26:45,960
11 marca 1925 roku.

406
00:26:46,480 --> 00:26:52,120
Są tu też świadectwa narodzin jej sióstr.

407
00:26:52,200 --> 00:26:55,000
Rachel, Goldy i Franny.

408
00:26:55,600 --> 00:26:57,440
Nie wróciły do domu.

409
00:26:59,640 --> 00:27:00,720
Nie wróciły...

410
00:27:02,480 --> 00:27:03,520
Cóż...

411
00:27:05,360 --> 00:27:06,880
Dranie.

412
00:27:11,040 --> 00:27:14,680
RODZICÓW I SIOSTRY GITY
WYWIEZIONO DO OBOZU ZAGŁADY

413
00:27:14,760 --> 00:27:16,880
W LUBLINIE, W POLSCE.

414
00:27:17,920 --> 00:27:20,320
Dlaczego mama nie wspomniała o siostrach?

415
00:27:22,040 --> 00:27:23,600
Co mam powiedzieć?

416
00:27:24,120 --> 00:27:27,960
Jak bardzo była skryta

417
00:27:28,040 --> 00:27:32,320
i zamknięta w sobie,
skoro nawet mi o nich nie powiedziała?

418
00:27:33,840 --> 00:27:35,320
Kocham ojca,

419
00:27:36,200 --> 00:27:39,840
ale serce mam po mamie.

420
00:27:40,960 --> 00:27:45,280
Teraz wszystko rozumiem.

421
00:27:45,840 --> 00:27:48,200
Pogrzebała przeszłość.

422
00:27:48,280 --> 00:27:51,240
Pogrzebała ją, ale miała depresję.

423
00:27:51,880 --> 00:27:55,680
Choć pogrzebała ją bardzo głęboko,
wciąż o niej myślała.

424
00:27:55,760 --> 00:27:58,960
To tłumaczyłoby koszmary nocne.

425
00:27:59,720 --> 00:28:03,480
Z 1700 ŻYDÓW WYWIEZIONYCH
Z VRANOVA NAD TOPL'OU

426
00:28:03,560 --> 00:28:08,040
WOJNĘ PRZEŻYŁO TYLKO 120.

427
00:28:08,120 --> 00:28:12,960
W tym miejscu znajdowało się
serce żydowskiej społeczności

428
00:28:13,040 --> 00:28:16,600
i stanowi symbol tego,
co wydarzyło się w Europie.

429
00:28:16,680 --> 00:28:18,480
Powiem to w ten sposób...

430
00:28:18,560 --> 00:28:21,080
Tutaj była synagoga...

431
00:28:24,400 --> 00:28:25,880
ale zniknęła.

432
00:28:25,960 --> 00:28:28,200
Tutaj były łaźnie

433
00:28:28,280 --> 00:28:31,880
zwane mykwami, ale zniknęły.

434
00:28:31,960 --> 00:28:35,040
Żyli tu Żydzi, ale zniknęli.

435
00:28:35,600 --> 00:28:38,280
Została tylko tablica.

436
00:28:39,680 --> 00:28:41,680
To wszystko. Nic więcej.

437
00:28:41,760 --> 00:28:47,360
A to ściana synagogi,
do której uczęszczała moja mama.

438
00:28:48,440 --> 00:28:51,400
Pozostało tylko kilka kamieni.

439
00:28:51,480 --> 00:28:53,320
Po synagodze ani śladu.

440
00:29:00,200 --> 00:29:04,280
To fragmenty zapisów
dotyczących Holokaustu.

441
00:29:04,360 --> 00:29:06,720
Bardzo ciekawy projekt,

442
00:29:06,800 --> 00:29:11,000
zawierający wyznania wszystkich,

443
00:29:11,080 --> 00:29:16,280
którzy przeżyli.

444
00:29:16,360 --> 00:29:21,240
Chciałbym przeczytać ci to...

445
00:29:24,000 --> 00:29:25,160
co zapamiętała mama.

446
00:29:27,480 --> 00:29:29,320
"Poszłam do szkoły..."

447
00:29:29,400 --> 00:29:31,960
...ale mnie wyrzucono.

448
00:29:33,240 --> 00:29:35,040
"Jak każda młoda osoba

449
00:29:36,880 --> 00:29:40,640
chciałam się uczyć".

450
00:29:41,280 --> 00:29:45,320
W wieku 17 lat człowiek nie wie,
co chciałby robić w życiu.

451
00:29:45,400 --> 00:29:48,720
Wszyscy czuli, że czasy są trudne.

452
00:29:49,480 --> 00:29:51,440
"Że coś się dzieje,

453
00:29:52,360 --> 00:29:54,920
ale nikt nie wiedział co,

454
00:29:55,800 --> 00:29:58,120
więc zapytałam".

455
00:30:00,400 --> 00:30:03,040
Pani ojciec pracował?

456
00:30:04,160 --> 00:30:10,280
Nie. Odebrano mu piekarnię
i zaczęły się kłopoty.

457
00:30:10,360 --> 00:30:15,840
"Kilka dni później wszystko
zamknięto i nas zabrano".

458
00:30:20,520 --> 00:30:24,800
W ciągu jednego dnia
to nieskomplikowane życie

459
00:30:25,800 --> 00:30:28,240
się skończyło.

460
00:30:29,560 --> 00:30:32,360
Straciła dzieciństwo,

461
00:30:33,440 --> 00:30:34,720
rodzinę...

462
00:30:36,520 --> 00:30:37,880
Wszystko...

463
00:30:38,720 --> 00:30:39,640
zniknęło.

464
00:30:39,720 --> 00:30:41,200
Wszystko...

465
00:30:42,560 --> 00:30:43,560
po prostu...

466
00:30:45,920 --> 00:30:47,160
się skończyło.

467
00:30:58,600 --> 00:31:03,880
W 1942 ROKU SŁOWACJA DEPORTOWAŁA ŻYDÓW
DO OKUPOWANEJ POLSKI.

468
00:31:03,960 --> 00:31:07,600
TO PIERWSZY KRAJ,
KTÓRY POSTĄPIŁ W TEN SPOSÓB.

469
00:31:08,320 --> 00:31:10,640
Słowacy zawsze byli antysemitami.

470
00:31:10,720 --> 00:31:14,120
Rozmawiali z Żydami,
wiedzieli, kto jest Żydem,

471
00:31:14,760 --> 00:31:17,600
ale w głębi duszy ich nienawidzili.

472
00:31:17,680 --> 00:31:19,000
PREZYDENT TISO
17 SIERPNIA 1942

473
00:31:19,080 --> 00:31:22,680
Zadaje się mi pytania, czy to, co stało
się z Żydami jest chrześcijańskie.

474
00:31:22,760 --> 00:31:24,440
Czy to ludzkie? Czy to nie rabunek?

475
00:31:25,520 --> 00:31:28,800
A czy to chrześcijańskie,
gdy naród chce uwolnić się

476
00:31:28,880 --> 00:31:32,320
od odwiecznego wroga, Żyda?

477
00:31:32,400 --> 00:31:34,760
Słowaku, pozbądź się pasożyta.

478
00:31:34,840 --> 00:31:39,960
PREZYDENT SŁOWACJI, JOZEF TISO, BYŁ
ZAGORZAŁYM NAZISTOWSKIM KOLABORANTEM.

479
00:31:49,320 --> 00:31:50,760
313 KM OD AUSCHWITZ

480
00:31:50,840 --> 00:31:52,840
STAŁA EKSPOZYCJA DOTYCZĄCA HOLOKAUSTU

481
00:31:56,600 --> 00:31:59,440
HISTORYK MADELINE VADKERTY

482
00:31:59,520 --> 00:32:04,200
BADA HISTORIE SŁOWACKICH ŻYDÓW
Z OKRESU HOLOKAUSTU.

483
00:32:04,280 --> 00:32:07,600
To list napisany przez sześciolatka.

484
00:32:07,680 --> 00:32:09,720
Napisał go do Jozefa Tiso.

485
00:32:09,800 --> 00:32:12,200
Mam siedmioletnią córkę

486
00:32:12,280 --> 00:32:16,280
i usiłuję wyobrazić ją sobie
w tej sytuacji.

487
00:32:16,360 --> 00:32:18,480
To oszałamiające.

488
00:32:18,560 --> 00:32:21,360
To najmłodszy autor listów,
o jakim słyszałam.

489
00:32:21,440 --> 00:32:23,240
Ten mały chłopiec pisze:

490
00:32:23,320 --> 00:32:26,680
"Panie prezydencie, co noc modlę się
o pańskie zdrowie.

491
00:32:27,200 --> 00:32:30,240
Mama mówi, że jeśli będę grzeczny,

492
00:32:30,320 --> 00:32:32,560
Jezus podaruje mi piękny prezent

493
00:32:32,640 --> 00:32:34,560
od pana prezydenta".

494
00:32:34,640 --> 00:32:37,280
To tylko fragment.

495
00:32:37,360 --> 00:32:41,720
DO PREZYDENTA TISO WPŁYNĘŁO 20 000
APELACJI, DOTYCZĄCYCH DEPORTACJI.

496
00:32:41,800 --> 00:32:43,760
PONAD 95% ODRZUCONO.

497
00:32:43,840 --> 00:32:48,280
Porozmawiajmy nieco o propagandzie,

498
00:32:48,360 --> 00:32:50,400
która widnieje za nami.

499
00:32:50,480 --> 00:32:54,280
Tu jest napisane:
"Rozpoznasz go po gwieździe.

500
00:32:55,000 --> 00:32:58,520
To on chce wszystko zagarnąć.

501
00:32:58,600 --> 00:33:03,480
To on działa przeciwko
państwu i przyjaciołom".

502
00:33:03,560 --> 00:33:09,320
Noszenie żółtej gwiazdy Dawida
było nakazane przez Kodeks Żydowski.

503
00:33:09,400 --> 00:33:12,240
Słowacka prasa pisała,

504
00:33:12,320 --> 00:33:16,600
że to najsurowsze prawo rasowe
w całej Europie,

505
00:33:16,680 --> 00:33:19,440
nawet surowsze niż nazistowskie.

506
00:33:19,520 --> 00:33:22,600
Nie mogłeś uczestniczyć w wydarzeniach
sportowych, chodzić do parku,

507
00:33:22,680 --> 00:33:25,240
restauracji, kina.

508
00:33:25,320 --> 00:33:29,680
Ani nawet wejść do sklepu,
gdy byli tam inni.

509
00:33:30,200 --> 00:33:33,640
Co to za ludzie?

510
00:33:33,720 --> 00:33:37,440
To widzieli twoi rodzice.

511
00:33:37,520 --> 00:33:41,040
Uważano, że Żydzi są przyczyną

512
00:33:41,120 --> 00:33:43,800
wszystkich problemów w kraju.

513
00:33:43,880 --> 00:33:48,280
To jednak niemożliwe,
bo stanowili zaledwie 3,6% populacji.

514
00:33:48,360 --> 00:33:50,120
To szokujące, prawda?

515
00:33:51,120 --> 00:33:53,320
Nie przyszli do naszego domu.

516
00:33:53,400 --> 00:33:56,040
Rozwiesili ogłoszenie,

517
00:33:56,120 --> 00:34:01,320
że najstarsze dzieci ze wszystkich rodzin

518
00:34:01,400 --> 00:34:03,840
mają stawić się w określonym
miejscu danego wieczoru.

519
00:34:04,440 --> 00:34:06,520
Inaczej zabiorą rodziców.

520
00:34:06,600 --> 00:34:08,240
Nie miałam wyjścia.

521
00:34:09,120 --> 00:34:10,560
Dlatego tam poszłam.

522
00:34:10,640 --> 00:34:14,800
Był 17 marca,

523
00:34:14,880 --> 00:34:18,440
a w kwietniu nas deportowano.

524
00:34:18,520 --> 00:34:21,360
Słowacki rząd deportował
pańskich rodziców?

525
00:34:21,440 --> 00:34:25,800
Tak. Deportowano nie tylko moich rodziców,
lecz wszystkich Żydów.

526
00:34:25,880 --> 00:34:28,760
Zabrali kogo się dało.

527
00:34:30,120 --> 00:34:34,720
Słowacki rząd płacił 500 marek niemieckich
za każdego deportowanego Żyda.

528
00:34:34,800 --> 00:34:36,480
- Wiedziałeś o tym?
- Nie.

529
00:34:36,560 --> 00:34:39,760
Opłacał też transport.

530
00:34:39,840 --> 00:34:44,480
Nie czuję się w tym kraju dobrze.

531
00:34:44,560 --> 00:34:47,120
Na pewno nie.

532
00:34:47,200 --> 00:34:49,480
Mieszkali tu moi rodzice,

533
00:34:50,120 --> 00:34:52,000
ich bracia i siostry.

534
00:34:52,080 --> 00:34:57,480
A rząd z przyjemnością
zapłacił za ich wywiezienie.

535
00:34:57,560 --> 00:35:03,040
Muszę podkreślić,
że nie wszyscy nienawidzili Żydów.

536
00:35:03,120 --> 00:35:03,920
Jasne.

537
00:35:04,000 --> 00:35:06,880
Istniała jednak ogromna presja społeczna

538
00:35:07,480 --> 00:35:11,040
nakazująca, żeby nie mieć kontaktów
z Żydami i im nie pomagać.

539
00:35:13,280 --> 00:35:17,880
W 1942 ROKU SŁOWACJA WYSŁAŁA
DO OBOZÓW ZAGŁADY 58 000 ŻYDÓW.

540
00:35:17,960 --> 00:35:22,080
PRZEŻYŁO OŚMIUSET.

541
00:35:22,720 --> 00:35:26,600
Jak zareagowała na te działania
żydowska społeczność?

542
00:35:27,160 --> 00:35:29,400
Nie zareagowała.

543
00:35:29,480 --> 00:35:32,840
Nikt nie mógł nic zrobić.

544
00:35:32,920 --> 00:35:35,440
Nikt nie był w stanie nic zrobić.

545
00:35:36,400 --> 00:35:37,720
Czuję się uprzywilejowany.

546
00:35:37,800 --> 00:35:42,560
Każdy, kto przetrwał,
potrzebował trochę szczęścia,

547
00:35:42,640 --> 00:35:45,800
a ja jestem tego świadectwem.

548
00:35:46,400 --> 00:35:47,520
Po kolei!

549
00:35:48,320 --> 00:35:49,840
Ruszać się!

550
00:35:49,920 --> 00:35:51,160
Dokąd jedziemy?

551
00:35:52,800 --> 00:35:53,800
Do Polski.

552
00:35:54,720 --> 00:35:56,400
Ruszać się! Żwawo!

553
00:35:56,480 --> 00:36:00,040
Wyszkolą cię tam
na mechanika samochodowego.

554
00:36:02,680 --> 00:36:07,600
BRATYSŁAWA
217 KM OD AUSCHWITZ

555
00:36:12,800 --> 00:36:14,480
Dziwnie znaleźć się tu ponownie.

556
00:36:15,280 --> 00:36:20,080
Tutaj kręciliśmy scenę
wsiadania do pociągu.

557
00:36:20,160 --> 00:36:21,960
To był bardzo dziwny dzień.

558
00:36:22,040 --> 00:36:23,200
Prywatnie, jako Jonah...

559
00:36:23,280 --> 00:36:24,600
WCIELAJĄCY SIĘ W POSTAĆ LALIEGO

560
00:36:24,680 --> 00:36:27,120
...usiłowałem sobie wyobrazić,
co czuł twój ojciec,

561
00:36:27,200 --> 00:36:30,040
wsiadając do pociągu, ale to niemożliwe.

562
00:36:30,960 --> 00:36:32,480
Akcja!

563
00:36:33,120 --> 00:36:36,400
Co wydarzyło się po zamknięciu drzwi?

564
00:36:45,520 --> 00:36:49,680
Gdy się zatrzasnęły, zapanowała cisza.

565
00:36:54,400 --> 00:36:58,080
To musiało wywrzeć na niego ogromny wpływ.

566
00:37:03,120 --> 00:37:06,120
Nikt nie wiedział, co się stanie...

567
00:37:10,680 --> 00:37:12,680
ani dokąd jedziemy.

568
00:37:14,320 --> 00:37:16,960
To drobny mężczyzna

569
00:37:17,040 --> 00:37:22,160
w ogromnym obozie,
przeczuwający zbliżający się koszmar.

570
00:37:23,480 --> 00:37:26,800
Widzę swojego ojca w twoich oczach

571
00:37:26,880 --> 00:37:30,320
i w sposobie, w jaki patrzyłeś na Annę.

572
00:37:30,400 --> 00:37:33,440
To był wzrok pełen miłości.

573
00:37:36,400 --> 00:37:37,520
Twoje oczy...

574
00:37:39,240 --> 00:37:40,280
Są niebieskie?

575
00:37:40,880 --> 00:37:41,880
Czasami.

576
00:37:46,080 --> 00:37:47,080
Jakiś problem?

577
00:37:48,000 --> 00:37:48,840
Nie.

578
00:37:49,920 --> 00:37:51,280
Muszę dolać tusz.

579
00:37:54,480 --> 00:37:55,800
WCIELAJĄCA SIĘ W POSTAĆ GITY

580
00:37:55,880 --> 00:37:58,640
Czy trudno było

581
00:37:58,720 --> 00:38:01,240
wcielić się w postać mojej matki

582
00:38:01,320 --> 00:38:04,600
i zagrać obozowe sceny?

583
00:38:04,680 --> 00:38:07,000
To było przerażające.

584
00:38:07,080 --> 00:38:09,800
Początkowo się bałam,

585
00:38:09,880 --> 00:38:12,840
bo czułam ogromną odpowiedzialność.

586
00:38:13,840 --> 00:38:16,920
I obecność

587
00:38:17,960 --> 00:38:20,840
twojej matki.

588
00:38:20,920 --> 00:38:24,400
Nadal czasami czuję jej obecność.

589
00:38:24,480 --> 00:38:26,400
- Naprawdę?
- Tak.

590
00:38:26,480 --> 00:38:31,800
Co czułeś, oglądając serial?

591
00:38:31,880 --> 00:38:34,520
Powiem ci, co zrobiło na mnie wrażenie.

592
00:38:34,600 --> 00:38:36,560
Powiedziałaś, że Bóg nie pomoże.

593
00:38:36,640 --> 00:38:40,360
Mówi to ultraortodoksyjna kobieta,

594
00:38:40,440 --> 00:38:42,920
dla której wszystko istniało dzięki Bogu.

595
00:38:43,000 --> 00:38:43,800
Tak.

596
00:38:43,880 --> 00:38:46,800
Taka była moja mama.

597
00:38:47,640 --> 00:38:48,640
Lali...

598
00:38:51,480 --> 00:38:53,000
Gdzie jest Bóg?

599
00:38:56,840 --> 00:38:59,560
On nam nie pomoże, ale pomóżmy jemu.

600
00:39:00,760 --> 00:39:04,720
Udowodnijmy, że miłość
istnieje nawet tutaj.

601
00:39:05,600 --> 00:39:08,080
Wychowano mnie w świeckim duchu.

602
00:39:08,800 --> 00:39:12,840
Mama chyba zwątpiła,

603
00:39:12,920 --> 00:39:15,520
może z powodu rozczarowania Bogiem

604
00:39:16,520 --> 00:39:17,800
i z powodu wojny.

605
00:39:20,480 --> 00:39:22,440
Jesteś gotowy odwiedzić Auschwitz?

606
00:39:22,520 --> 00:39:24,280
- Jesteś na to gotowy?
- Nie.

607
00:39:25,040 --> 00:39:26,400
Absolutnie nie.

608
00:39:27,000 --> 00:39:29,880
Cały się trzęsę.

609
00:39:29,960 --> 00:39:32,040
Patrz. Nie trzęsę się z zimna,

610
00:39:32,120 --> 00:39:35,680
lecz na myśl o wizycie w Birkenau.

611
00:39:35,760 --> 00:39:37,680
Rzeczywistość dotarła do mnie

612
00:39:38,440 --> 00:39:40,320
dopiero teraz.

613
00:39:41,360 --> 00:39:43,760
Dzięki informacjom o rodzicach.

614
00:39:44,960 --> 00:39:50,000
Jeśli ich dusze nie spoczywają w spokoju,

615
00:39:50,080 --> 00:39:52,200
może teraz tak się stanie.

616
00:40:03,040 --> 00:40:04,760
To ten pociąg? Wsiadamy?

617
00:40:06,720 --> 00:40:08,720
WIOSNĄ 1942 ROKU

618
00:40:08,800 --> 00:40:12,880
W PIERWSZEJ KOLEJNOŚCI DO OBOZÓW
WYSŁANO SŁOWACKIE ŻYDÓWKI.

619
00:40:13,560 --> 00:40:16,920
Tak mama opisywała przyjazd

620
00:40:18,520 --> 00:40:19,680
do Auschwitz.

621
00:40:20,560 --> 00:40:22,880
"Przez małe okienko wagonu

622
00:40:22,960 --> 00:40:26,280
ujrzeliśmy ludzi w pasiastych
ubraniach, pracujących w polu.

623
00:40:28,080 --> 00:40:29,800
Byliśmy przekonani,

624
00:40:30,560 --> 00:40:36,760
że to przestępcy
i że nie jest to zajęcie dla nas.

625
00:40:37,920 --> 00:40:39,480
Ale po dotarciu na miejsce

626
00:40:40,600 --> 00:40:44,360
czekało nas coś przerażającego.

627
00:40:47,040 --> 00:40:49,920
Zjawił się esesman i zaczął krzyczeć.

628
00:40:50,560 --> 00:40:53,240
Nie wydostaniecie się stąd.

629
00:40:53,320 --> 00:40:55,000
Umrzecie tutaj".

630
00:40:55,080 --> 00:40:58,360
GITA PRZYBYŁA W KWIETNIU 1942 ROKU.

631
00:41:00,600 --> 00:41:01,440
Stać!

632
00:41:04,280 --> 00:41:07,680
Kobiety tu, mężczyźni tam. Ruszać się.

633
00:41:10,160 --> 00:41:11,920
Chcę wiedzieć,

634
00:41:12,000 --> 00:41:16,000
co wtedy czuli i dlatego zamierzam

635
00:41:16,080 --> 00:41:18,080
podążyć ich śladami.

636
00:41:18,560 --> 00:41:21,440
Zrobiłem czterokrotne podejście

637
00:41:22,400 --> 00:41:25,160
i nie chcę, żeby za piątym razem
też się nie powiodło.

638
00:41:25,240 --> 00:41:26,640
Tym razem tam jadę.

639
00:41:32,560 --> 00:41:38,480
POLSKA

640
00:41:41,120 --> 00:41:44,120
GODZINA SZÓSTA RANO
16 WRZEŚNIA 2024 ROKU

641
00:41:44,200 --> 00:41:49,120
Jestem zaskoczony swoimi odczuciami.

642
00:41:50,280 --> 00:41:53,480
Chcę zobaczyć, co tam się wydarzyło.

643
00:41:54,000 --> 00:41:59,520
Chcę poczuć z rodzicami bliskość.

644
00:42:00,600 --> 00:42:01,600
Jestem gotowy.

645
00:42:04,920 --> 00:42:08,520
OBÓZ AUSCHWITZ
DZIAŁAŁ OD 1940 DO 1945 ROKU.

646
00:42:08,600 --> 00:42:13,440
BYŁ NAJWIĘKSZYM I NAJSTRASZLIWSZYM
OBOZEM ZAGŁADY.

647
00:42:13,960 --> 00:42:16,160
ZGINĘŁO TU MILION ŻYDÓW,

648
00:42:16,240 --> 00:42:21,120
100 000 POLAKÓW, ROMÓW, SINTI,
SOWIETÓW I INNYCH NARODOWOŚCI.

649
00:42:22,000 --> 00:42:23,520
Cały się trzęsę.

650
00:42:26,960 --> 00:42:27,840
Dobra...

651
00:42:27,920 --> 00:42:28,760
Podejdź.

652
00:42:28,840 --> 00:42:30,600
Podaj mi rękę.

653
00:42:31,800 --> 00:42:33,120
Wszystko w porządku.

654
00:42:42,720 --> 00:42:44,440
- Cześć, Paweł.
- Witaj, Gary.

655
00:42:44,520 --> 00:42:47,480
- Miło mi.
- Nawzajem.

656
00:42:47,560 --> 00:42:48,520
DYDAKTYK

657
00:42:48,600 --> 00:42:51,080
Wiem, że to będzie wyzwanie,

658
00:42:51,160 --> 00:42:52,560
ale dziękuję bardzo,

659
00:42:52,640 --> 00:42:54,320
że pan przyjechał.

660
00:42:54,400 --> 00:42:57,280
Zaczniemy? Chodźmy.

661
00:42:57,360 --> 00:42:59,560
Nogi mi się trzęsą.

662
00:43:02,520 --> 00:43:03,920
- Rozumiem.
- Dobrze...

663
00:43:04,800 --> 00:43:09,480
Auschwitz był obozem zagłady od 1942 roku.

664
00:43:10,760 --> 00:43:16,280
To, co widać przed nami,
to ikoniczna brama

665
00:43:16,360 --> 00:43:20,600
z napisem "Arbeit Macht Frei",
czyli "praca czyni wolnym".

666
00:43:21,400 --> 00:43:23,560
Zawieziono nas do Auschwitz.

667
00:43:23,640 --> 00:43:24,720
Spojrzałem w górę

668
00:43:24,800 --> 00:43:30,440
i zobaczyłem napis po niemiecku
"Arbeit Macht Frei".

669
00:43:31,120 --> 00:43:34,440
I zaczęło się piekło.

670
00:43:38,000 --> 00:43:39,960
Nie jestem gotowy. Wybacz.

671
00:43:49,840 --> 00:43:52,160
Nogi wciąż się trzęsą.

672
00:43:54,560 --> 00:43:55,560
Dobra...

673
00:43:56,960 --> 00:43:57,760
Nie.

674
00:44:00,200 --> 00:44:01,440
Dobra, chodźmy.

675
00:44:15,320 --> 00:44:19,240
Na widok esesmanów,

676
00:44:19,320 --> 00:44:23,000
psów i bitych ludzi,

677
00:44:23,080 --> 00:44:26,160
wiedzieliśmy, co nas czeka.

678
00:44:36,240 --> 00:44:40,360
W tych budynkach spali więźniowie.

679
00:44:41,320 --> 00:44:43,440
Ich liczba w jednym baraku

680
00:44:43,520 --> 00:44:45,400
przekraczała tysiąc osób.

681
00:44:47,840 --> 00:44:50,760
Wiemy, gdzie przebywała moja mama?

682
00:44:50,840 --> 00:44:51,720
Nie.

683
00:44:51,800 --> 00:44:54,960
Nie mamy dokumentów
dotyczących pańskiej matki.

684
00:44:55,680 --> 00:44:58,680
Przed ewakuacją, Niemcy

685
00:44:58,760 --> 00:45:02,360
kazali więźniom
spalić wszystkie dokumenty.

686
00:45:02,440 --> 00:45:09,280
Szacujemy, że zniszczono 95% dokumentacji.

687
00:45:29,120 --> 00:45:30,600
Tutaj...

688
00:45:30,680 --> 00:45:34,160
To dziecięce obuwie.

689
00:45:36,400 --> 00:45:40,560
Niektóre dzieci nie miały nawet roku.

690
00:45:41,600 --> 00:45:43,760
Usiłuję wyobrazić sobie stopy Avivy.

691
00:45:48,200 --> 00:45:49,560
To szokujące.

692
00:45:49,640 --> 00:45:55,840
W MUZEUM ZNAJDUJE SIĘ PONAD 100 000 BUTÓW

693
00:45:55,920 --> 00:46:01,080
I 3800 WALIZEK OFIAR.

694
00:46:03,120 --> 00:46:06,720
Każdy widoczny tu obiekt

695
00:46:07,520 --> 00:46:08,560
oznacza jedną osobę.

696
00:46:08,640 --> 00:46:09,680
Tak.

697
00:46:09,760 --> 00:46:13,120
Jeden przedmiot to jedna historia.

698
00:46:13,720 --> 00:46:18,960
Ten człowiek
miał na imię Ludwig, jak mój ojciec.

699
00:46:22,960 --> 00:46:24,800
Skala tego...

700
00:46:43,760 --> 00:46:45,000
Miał pan numer?

701
00:46:46,200 --> 00:46:47,240
Tak.

702
00:46:47,320 --> 00:46:50,360
32407.

703
00:46:56,560 --> 00:47:00,760
AUSCHWITZ BYŁ JEDYNYM OBOZEM,

704
00:47:00,840 --> 00:47:05,400
W KTÓRYM JAKO IDENTYFIKATORA
UŻYWANO TATUAŻY.

705
00:47:05,480 --> 00:47:07,760
Myśląc o tych, którzy przetrwali...

706
00:47:07,840 --> 00:47:11,200
- Przychodzą mi na myśl tatuaże.
- To bardzo ważne.

707
00:47:11,280 --> 00:47:15,360
Miały je nawet dzieci,

708
00:47:15,440 --> 00:47:19,200
choć ich nie rozumiały,
bo nikt im niczego nie wyjaśnił.

709
00:47:19,280 --> 00:47:23,200
W tej całej biurokracji
Niemcy nie wiedzieli...

710
00:47:23,280 --> 00:47:24,960
- Kto kim jest.
- Zgadza się.

711
00:47:25,040 --> 00:47:29,560
Dlatego uznali,
że numer powinien być wytatuowany.

712
00:47:30,280 --> 00:47:34,240
Potrzebowali więc tatuażystów.
Pański ojciec był jednym z nich.

713
00:47:35,800 --> 00:47:39,280
Na drewienku znajdowały się dwie igły.

714
00:47:39,360 --> 00:47:42,920
Jedna długa, druga nieco krótsza.

715
00:47:43,000 --> 00:47:45,600
Tym narzędziem wykonywaliśmy tatuaże.

716
00:47:47,640 --> 00:47:48,800
Mama...

717
00:47:48,880 --> 00:47:53,520
Pamiętam, że wróciła kiedyś do domu
z bandażem na ramieniu.

718
00:47:54,040 --> 00:47:57,960
Usunęła obozowy tatuaż,

719
00:47:58,040 --> 00:48:00,280
bo nie mogła dłużej na niego patrzeć.

720
00:48:02,840 --> 00:48:07,600
BUDYNEK JEDENASTY BYŁ OBOZOWYM WIĘZIENIEM

721
00:48:07,680 --> 00:48:11,400
ZWANYM "BUDYNKIEM ŚMIERCI".

722
00:48:11,480 --> 00:48:13,800
Esesmani zaprowadzili mnie kiedyś

723
00:48:13,880 --> 00:48:18,280
do budynku jedenastego.

724
00:48:19,360 --> 00:48:21,920
Wprowadzili mnie do środka.

725
00:48:22,000 --> 00:48:24,920
Torturowano mnie

726
00:48:25,000 --> 00:48:26,320
i pobito.

727
00:48:26,400 --> 00:48:27,640
Nie wiemy,

728
00:48:27,720 --> 00:48:32,120
co doprowadziło do jego uwięzienia,

729
00:48:32,200 --> 00:48:36,000
ale prawdopodobnie przebywał tutaj.

730
00:48:37,920 --> 00:48:40,680
Najpierw mijamy cele stojące,

731
00:48:40,760 --> 00:48:43,360
które stanowiły niezwykle surową karę.

732
00:48:43,440 --> 00:48:48,040
Cztery osoby na przestrzeni jednego metra,

733
00:48:48,120 --> 00:48:49,840
stojące przez całą noc.

734
00:48:49,920 --> 00:48:52,440
Tak wyglądały te cele.

735
00:48:52,520 --> 00:48:54,000
Były zamurowane.

736
00:48:54,480 --> 00:48:55,680
Ludzie wpełzali do środka

737
00:48:56,520 --> 00:48:58,720
i stali tam całą noc.

738
00:48:59,360 --> 00:49:01,400
A to jedyny dostęp do powietrza.

739
00:49:01,960 --> 00:49:05,720
Mała dziurka, zakryta z zewnątrz.

740
00:49:05,800 --> 00:49:10,720
To była jedna z najbardziej surowych kar.

741
00:49:13,320 --> 00:49:16,400
Były tam cele stojące,

742
00:49:16,960 --> 00:49:18,920
głodowe...

743
00:49:19,000 --> 00:49:21,040
Dusili się.

744
00:49:23,320 --> 00:49:25,720
A to plac egzekucyjny

745
00:49:25,800 --> 00:49:27,800
przylegający do więzienia.

746
00:49:27,880 --> 00:49:30,200
Zabijano tu więźniów,
oddając strzał w tył głowy.

747
00:49:30,280 --> 00:49:33,920
To miejsce pamięci.

748
00:49:34,000 --> 00:49:35,480
Proszę spojrzeć.

749
00:49:35,560 --> 00:49:40,560
Zawsze powiewa tu pasiasta flaga.

750
00:49:40,640 --> 00:49:42,480
- Jak ich ubrania.
- Tak.

751
00:49:42,560 --> 00:49:44,560
Symbolizuje więźniów.

752
00:49:45,840 --> 00:49:51,160
Tutaj znajdował się piasek
i trociny, w które wsiąkała krew

753
00:49:51,240 --> 00:49:54,560
i spływała kilka metrów w głąb ziemi.

754
00:50:11,960 --> 00:50:14,920
DZIAŁAJĄCE PRZEZ TRZY LATA

755
00:50:15,000 --> 00:50:20,160
KREMATORIUM I BYŁO PIERWSZĄ
KOMORĄ GAZOWĄ W AUSCHWITZ.

756
00:50:35,800 --> 00:50:38,480
Gazowanie

757
00:50:38,560 --> 00:50:40,720
i palenie ludzi to dwie różne sprawy.

758
00:50:45,280 --> 00:50:47,720
Niemcy nie nadążali z paleniem zwłok.

759
00:50:53,520 --> 00:50:57,000
W komorze gazowej była taśma

760
00:50:57,080 --> 00:50:59,960
prowadząca do krematorium.

761
00:51:00,040 --> 00:51:05,560
Pracowała nieustannie, całą dobę,

762
00:51:06,040 --> 00:51:09,720
transportując zagazowane nagie ciała.

763
00:51:37,400 --> 00:51:39,040
W KWIETNIU 1942 ROKU

764
00:51:39,120 --> 00:51:42,040
LALIEGO PRZEWIEZIONO
DO OBOZU AUSCHWITZ II-BIRKENAU.

765
00:51:43,520 --> 00:51:48,360
TRZY MIESIĄCE PÓŹNIEJ
PRZEWIEZIONO TAM RÓWNIEŻ GITĘ.

766
00:51:49,200 --> 00:51:52,560
W lipcu zawieziono nas do Birkenau.

767
00:51:52,640 --> 00:51:54,840
Tu zaczęły się prawdziwe kłopoty.

768
00:51:54,920 --> 00:51:58,880
Zabójstwa oraz znikanie ludzi.

769
00:51:58,960 --> 00:52:01,440
SYN LALIEGO I GITY

770
00:52:02,120 --> 00:52:03,760
To tutaj. To ten budynek.

771
00:52:04,800 --> 00:52:06,280
I tory.

772
00:52:09,640 --> 00:52:10,960
Serce wali jak szalone.

773
00:52:17,640 --> 00:52:20,320
Proszę spojrzeć...

774
00:52:20,840 --> 00:52:21,880
Ogromny teren.

775
00:52:21,960 --> 00:52:27,040
To większa część obozu Birkenau.

776
00:52:27,120 --> 00:52:28,240
Nie całość?

777
00:52:28,320 --> 00:52:32,600
Druga część znajduje się w lesie,
ale jej nie widać.

778
00:52:32,680 --> 00:52:37,360
To obszar około pięciuset akrów.

779
00:52:37,440 --> 00:52:40,400
Gdy Niemcy postanowili dokonywać mordów,

780
00:52:40,480 --> 00:52:43,800
przede wszystkim w Birkenau,
trzy kilometry od Auschwitz,

781
00:52:43,880 --> 00:52:47,960
stworzyli morderczy przemysł.

782
00:52:48,800 --> 00:52:52,840
W Auschwitz zamordowano
około miliona Żydów.

783
00:52:53,720 --> 00:52:55,320
W Birkenau

784
00:52:55,400 --> 00:52:58,360
znajdowało się sześć komór gazowych
i cztery krematoria.

785
00:52:58,440 --> 00:53:00,920
Czekających na moich rodziców.

786
00:53:02,720 --> 00:53:06,080
Kwaterą główną był Auschwitz,

787
00:53:06,160 --> 00:53:09,160
ale zabójstw dokonywano w Birkenau.

788
00:53:09,240 --> 00:53:12,200
Cały świat kojarzy Auschwitz,

789
00:53:13,080 --> 00:53:16,320
ale obozem zagłady tak naprawdę
był Birkenau.

790
00:53:17,480 --> 00:53:20,200
To zabytkowy wagon towarowy.

791
00:53:20,280 --> 00:53:23,440
W takich wagonach przewożono Żydów.

792
00:53:23,520 --> 00:53:27,200
Ludzie wspominali o wagonach bydlęcych,
ale bydło miałoby więcej powietrza.

793
00:53:27,280 --> 00:53:29,880
Ludziom go brakowało.

794
00:53:29,960 --> 00:53:32,800
Poza tym w takim wagonie
znajdowało się osiemdziesiąt osób.

795
00:53:32,880 --> 00:53:33,920
Chryste.

796
00:53:34,880 --> 00:53:36,040
Mieli tylko to okienko?

797
00:53:36,120 --> 00:53:40,560
Tak. Jedno z każdej strony.

798
00:53:40,640 --> 00:53:45,120
Większość tych, którzy przeżyli,
znajdowało się przy takim oknie...

799
00:53:45,200 --> 00:53:47,520
- Ratującym życie.
- ...i miało dostęp do powietrza.

800
00:53:47,600 --> 00:53:48,400
Tak.

801
00:53:48,480 --> 00:53:54,040
Tutaj przeprowadzano selekcję
przywożonych Żydów.

802
00:53:54,120 --> 00:53:56,600
Osoby pochodzenia nieżydowskiego
jej nie przechodziły.

803
00:53:56,680 --> 00:54:01,680
Około 75% Żydów zabito od razu.

804
00:54:02,280 --> 00:54:04,920
Nie wszyscy trafiali do obozu.

805
00:54:05,000 --> 00:54:07,000
Tylko ci najsilniejsi.

806
00:54:07,080 --> 00:54:11,280
Pozostałych natychmiast zabijano
lub przewożono do komór gazowych.

807
00:54:11,800 --> 00:54:15,600
Jeśli miałaś na ręce krostę,
kierowano cię na lewo.

808
00:54:17,120 --> 00:54:20,120
Większość dziewcząt z mojego miasteczka

809
00:54:20,200 --> 00:54:22,600
tak zginęła.

810
00:54:23,280 --> 00:54:27,200
Ludzie nie wiedzieli,
że już się nie zobaczą.

811
00:54:27,280 --> 00:54:29,920
Więźniowie byli

812
00:54:30,000 --> 00:54:33,440
najpierw tatuowani.

813
00:54:33,520 --> 00:54:35,360
Dopiero potem kierowano ich do obozu.

814
00:54:35,840 --> 00:54:38,040
A tam dowiadywali się,

815
00:54:39,160 --> 00:54:41,440
że pozostałych zaprowadzono
do komór gazowych.

816
00:54:41,520 --> 00:54:45,040
Więźniowie nie owijali w bawełnę,

817
00:54:45,120 --> 00:54:47,280
mówili szczerą prawdę.

818
00:54:47,360 --> 00:54:50,400
Niektórzy nie mogli w to uwierzyć.

819
00:54:50,480 --> 00:54:54,400
Początkowo ludzie nie potrafili
się z tym pogodzić.

820
00:54:55,280 --> 00:54:56,280
Rzucali się...

821
00:54:57,680 --> 00:55:02,960
na druciane ogrodzenie
pod napięciem czterech tysięcy woltów.

822
00:55:03,520 --> 00:55:05,520
Chwytali je

823
00:55:05,600 --> 00:55:07,880
i od razu umierali.

824
00:55:07,960 --> 00:55:09,320
Z powodu porażenia prądem.

825
00:55:09,400 --> 00:55:12,200
Zdarzało się to codziennie

826
00:55:12,800 --> 00:55:16,800
w początkowych dniach w Birkenau.

827
00:55:17,680 --> 00:55:18,680
Ogromny teren.

828
00:55:18,760 --> 00:55:20,920
Nie widać końca.

829
00:55:21,000 --> 00:55:25,040
Rząd za rzędem.

830
00:55:25,120 --> 00:55:26,520
Ileż włożono w to wysiłku.

831
00:55:27,080 --> 00:55:29,120
Co za logistyka.

832
00:55:29,200 --> 00:55:33,160
Budynki, mordy, transport.

833
00:55:34,880 --> 00:55:37,080
Brak mi słów, Stephen.

834
00:55:37,160 --> 00:55:39,360
Nie da się zmyć krwi z kamienia.

835
00:55:39,440 --> 00:55:40,840
Czuję się...

836
00:55:43,320 --> 00:55:44,200
Tak.

837
00:56:00,760 --> 00:56:06,120
AUSCHWITZ II-BIRKENAU
KREMATORIUM III

838
00:56:06,200 --> 00:56:09,680
Ojciec przepraszał, że nie zdołał

839
00:56:10,320 --> 00:56:13,960
wszystkich ocalić.

840
00:56:14,040 --> 00:56:18,520
Ale był ciekaw pewnej komory gazowej,

841
00:56:19,600 --> 00:56:21,200
Krematorium III.

842
00:56:27,600 --> 00:56:33,520
W KREMATORIUM III JEDNOCZEŚNIE
MORDOWANO DWA TYSIĄCE OSÓB.

843
00:56:34,640 --> 00:56:39,000
Tędy zmierzały setki tysięcy ludzi.

844
00:56:39,080 --> 00:56:43,120
Wiem, że chciałbyś tu zmówić modlitwę.

845
00:56:48,000 --> 00:56:53,200
Niech przyjdzie Jego Królestwo,
przyniesie odkupienie

846
00:56:53,280 --> 00:56:57,160
i przyspieszy nadejście Mesjasza

847
00:56:57,240 --> 00:56:58,920
za życia twojego

848
00:56:59,000 --> 00:57:00,920
i istnienia Izraela.

849
00:57:01,000 --> 00:57:03,920
Oby nadeszło jak najszybciej. Amen.

850
00:57:13,080 --> 00:57:16,960
PRZED UCIECZKĄ
NAZIŚCI USIŁOWALI ZNISZCZYĆ DOWODY

851
00:57:17,040 --> 00:57:20,240
POPEŁNIONYCH W OBOZIE ZBRODNI.

852
00:57:27,400 --> 00:57:30,440
ZNALEZIONO W NIM 370 000 GARNITURÓW,

853
00:57:32,320 --> 00:57:34,880
837 000 DAMSKICH UBRAŃ

854
00:57:36,480 --> 00:57:39,600
I PONAD 7 TON LUDZKICH WŁOSÓW.

855
00:57:41,480 --> 00:57:43,040
Co to za miejsce?

856
00:57:43,120 --> 00:57:47,080
To niewielka część obozu

857
00:57:47,160 --> 00:57:49,480
zwana Zigeunerlager,

858
00:57:49,560 --> 00:57:51,840
czyli obóz dla Romów i Sinti.

859
00:57:51,920 --> 00:57:53,640
To obóz rodzinny.

860
00:57:53,720 --> 00:57:56,920
Twój ojciec przebywał
w jednym z tych drewnianych baraków.

861
00:57:57,000 --> 00:57:58,560
Tutaj.

862
00:57:58,640 --> 00:58:03,160
Mówił, że mieszkał sam.

863
00:58:03,240 --> 00:58:04,160
Tak.

864
00:58:04,240 --> 00:58:09,000
Ale sądzimy, że mieszkał z innymi.

865
00:58:09,080 --> 00:58:12,720
Być może mieli lepsze warunki

866
00:58:12,800 --> 00:58:17,480
i dlatego miał poczucie samotności.

867
00:58:17,560 --> 00:58:19,240
To nie ma sensu.

868
00:58:19,320 --> 00:58:23,600
Być może wspomnienia się zatarły,

869
00:58:23,680 --> 00:58:25,240
bo miał 89 lat,

870
00:58:25,320 --> 00:58:28,840
ale pamiętałby chyba,

871
00:58:28,920 --> 00:58:33,160
czy był w pomieszczeniu sam czy nie.

872
00:58:33,240 --> 00:58:34,040
To...

873
00:58:34,120 --> 00:58:39,520
Dobrze pamiętam, że matka
krzyczała na niego,

874
00:58:39,600 --> 00:58:41,160
gdy opisywał swój pokój.

875
00:58:41,240 --> 00:58:44,840
Wrzeszczała, że to nie był
sześciogwiazdkowy hotel.

876
00:58:45,600 --> 00:58:48,560
Może było tu więcej miejsca

877
00:58:48,640 --> 00:58:52,600
i każdy miał własny kąt do spania.

878
00:58:52,680 --> 00:58:54,360
Może tak da się to wyjaśnić.

879
00:58:54,440 --> 00:58:56,120
Albo miał własne pomieszczenie.

880
00:58:56,200 --> 00:58:57,640
- Być może.
- Tak.

881
00:58:57,720 --> 00:58:59,720
W każdym przebywało raczej kilka osób.

882
00:59:01,400 --> 00:59:04,880
Część na samym końcu Birkenau
nosi niemiecką nazwę

883
00:59:04,960 --> 00:59:06,600
Effektenlager.

884
00:59:06,680 --> 00:59:10,080
Tutaj pracowała twoja matka.

885
00:59:10,600 --> 00:59:11,960
Miała uprzywilejowaną pozycję.

886
00:59:12,040 --> 00:59:13,320
Zgadza się.

887
00:59:13,400 --> 00:59:16,320
Jest tu coś ciekawego.

888
00:59:16,400 --> 00:59:20,400
Widzisz czerwoną linię
po drugiej stronie ogrodzenia?

889
00:59:20,480 --> 00:59:22,920
- Tak.
- To pozostałość komory gazowej 4.

890
00:59:23,000 --> 00:59:28,240
Tutejsi pracownicy byli świadkami
procesu mordowania.

891
00:59:28,320 --> 00:59:31,640
Słyszeliśmy krzyki osób zmierzających

892
00:59:33,200 --> 00:59:34,400
do komory gazowej.

893
00:59:36,640 --> 00:59:38,880
Zabrano wszystkich moich przyjaciół.

894
00:59:44,000 --> 00:59:49,160
Ogrom tego miejsca jest przytłaczający.

895
00:59:57,560 --> 01:00:03,400
27 STYCZNIA 1945 ROKU
OBÓZ WYZWOLIŁA ARMIA CZERWONA.

896
01:00:05,200 --> 01:00:11,720
URATOWANO SIEDEM TYSIĘCY OSÓB.

897
01:00:14,480 --> 01:00:20,440
700 Z NICH NIE MIAŁO NAWET OSIEMNASTU LAT.

898
01:00:29,400 --> 01:00:33,800
Podążanie śladami życia rodziców
jest czymś wyjątkowym.

899
01:00:36,560 --> 01:00:41,000
Nigdy nie byłem tak blisko nich jak teraz.

900
01:00:41,800 --> 01:00:46,640
Biorąc pod uwagę to, że wielu
członków rodziny nie przeżyło,

901
01:00:47,400 --> 01:00:49,160
czuję się wyróżniony,

902
01:00:49,240 --> 01:00:55,560
że z jakiegoś powodu moi rodzice
mieli szczęście i przetrwali.

903
01:00:56,840 --> 01:01:00,040
Wracam do Melbourne
i porozmawiam z dziećmi

904
01:01:00,680 --> 01:01:04,080
z zupełnie innej perspektywy o rodzinie.

905
01:01:09,360 --> 01:01:11,640
Pamiętam, że rodzice

906
01:01:12,520 --> 01:01:16,080
chcieli jak najbardziej
oddalić się od Europy.

907
01:01:16,160 --> 01:01:17,880
Chcieli być daleko od niej.

908
01:01:18,400 --> 01:01:22,960
Nie mogli chyba wybrać bardziej
odległego miejsca od Australii.

909
01:01:23,640 --> 01:01:25,480
- Witaj.
- Miło mi.

910
01:01:25,560 --> 01:01:26,960
- Nawzajem.
- Dziękuję bardzo.

911
01:01:27,040 --> 01:01:29,680
To Mali, młodsza córka.

912
01:01:29,760 --> 01:01:30,960
Tak.

913
01:01:32,600 --> 01:01:33,480
Zapraszam.

914
01:01:33,560 --> 01:01:34,960
- Chodźmy.
- Idziemy.

915
01:01:35,040 --> 01:01:38,160
Puściłem tę muzykę, bo tańczę tango.

916
01:01:40,360 --> 01:01:41,560
Lubisz wywijać.

917
01:01:43,320 --> 01:01:45,600
Często tu tańczymy.

918
01:01:45,680 --> 01:01:46,640
Wspaniale.

919
01:01:46,720 --> 01:01:48,120
- Zgłodnieliście?
- Tak.

920
01:01:48,200 --> 01:01:51,600
To dobrze, bo mamy mnóstwo
jedzenia. Zapraszam.

921
01:01:52,560 --> 01:01:54,920
- Chodźcie.
- Zapomnieliśmy o ogórkach.

922
01:01:55,000 --> 01:01:56,600
Jak to możliwe?

923
01:01:57,440 --> 01:01:59,080
Usiądź obok mamy.

924
01:01:59,640 --> 01:02:02,640
Rodzice nie rozmawiali o Holokauście?

925
01:02:02,720 --> 01:02:04,720
- Mówili niewiele.
- Rozumiem.

926
01:02:04,800 --> 01:02:08,120
Nam ojciec powiedział wszystko.

927
01:02:08,200 --> 01:02:10,400
Gdy byliśmy jeszcze dziećmi.

928
01:02:10,480 --> 01:02:16,760
Wiele przeszedłem, żeby przetrwać,
ale uważam, że 99% to szczęście.

929
01:02:16,840 --> 01:02:23,120
Każdego dnia mogli mnie zastrzelić,

930
01:02:23,200 --> 01:02:26,880
pobić na śmierć
lub wysłać do komory gazowej.

931
01:02:26,960 --> 01:02:31,520
Zawsze odpowiadał na nasze pytania.

932
01:02:31,600 --> 01:02:32,920
- Wspaniale.
- Zawsze.

933
01:02:33,000 --> 01:02:35,360
Gdy miałem dziesięć lat

934
01:02:35,440 --> 01:02:38,000
zapytałem go, czy nienawidzi Niemców.

935
01:02:38,080 --> 01:02:40,320
Odparł, że nigdy mam
nie używać tego słowa.

936
01:02:40,400 --> 01:02:43,920
Bo jeśli zacznę kogoś nienawidzić,
to kim się stanę?

937
01:02:44,000 --> 01:02:45,600
- Będziesz taki, jak oni.
- Właśnie.

938
01:02:45,680 --> 01:02:49,000
To była nie tylko lekcja przetrwania,

939
01:02:49,080 --> 01:02:53,480
ale także przetrwania z godnością.

940
01:02:53,560 --> 01:02:54,760
To właściwy przekaz.

941
01:02:54,840 --> 01:02:56,720
To wspaniały człowiek.

942
01:02:57,920 --> 01:03:01,280
Ta podróż musiała być niezwykła.

943
01:03:01,360 --> 01:03:02,600
Niesamowita.

944
01:03:02,680 --> 01:03:05,800
Opowiesz o wszystkim dzieciom?

945
01:03:05,880 --> 01:03:10,160
Nie chcę, żeby czuły
taką samą pustkę jak ja.

946
01:03:10,760 --> 01:03:12,520
To bardzo ciekawe,

947
01:03:12,600 --> 01:03:16,440
jak opowiadasz historie,
których nigdy nie słyszałeś.

948
01:03:16,520 --> 01:03:18,520
I ważne.

949
01:03:22,960 --> 01:03:25,760
Co teraz czujesz,

950
01:03:25,840 --> 01:03:29,160
po powrocie z Auschwitz?

951
01:03:29,240 --> 01:03:30,240
Czuję ulgę.

952
01:03:30,320 --> 01:03:31,960
Jestem innym człowiekiem.

953
01:03:32,600 --> 01:03:33,680
W jakim sensie?

954
01:03:34,200 --> 01:03:35,320
Nie czuję już tej pustki.

955
01:03:37,880 --> 01:03:40,240
Może nie znam odpowiedniego określenia,

956
01:03:40,880 --> 01:03:43,320
ale czuję spokój duszy.

957
01:03:43,400 --> 01:03:45,360
- Dobrze...
- Rozumiesz?

958
01:03:45,440 --> 01:03:47,840
- Tak.
- Bardzo się cieszę,

959
01:03:48,400 --> 01:03:53,560
że dowiedziałem się tak wiele
i mam poczucie spełnienia.

960
01:03:53,640 --> 01:03:54,440
Tak.

961
01:03:55,320 --> 01:03:58,880
Jak radziłeś sobie dotąd z tą pustką?

962
01:03:59,560 --> 01:04:02,040
Chyba ją ignorowałem.

963
01:04:02,520 --> 01:04:07,160
Traumę można postrzegać
nie tylko jako stan umysłu,

964
01:04:07,240 --> 01:04:08,880
lecz także ciała.

965
01:04:10,200 --> 01:04:14,160
Mówisz, że czujesz spokój duszy.

966
01:04:14,840 --> 01:04:18,280
Wiele osób uznałoby to za paradoks,

967
01:04:18,360 --> 01:04:22,440
że po wizycie w Auschwitz poczułeś spokój.

968
01:04:22,520 --> 01:04:23,640
Nie sądzisz?

969
01:04:25,680 --> 01:04:28,800
Nie znam wytłumaczenia. Po prostu
przepełnia mnie takie uczucie.

970
01:04:28,880 --> 01:04:31,000
- Jest prawdziwe.
- Owszem.

971
01:04:31,080 --> 01:04:33,480
- Bardzo prawdziwe.
- Tak.

972
01:04:33,560 --> 01:04:37,440
Będę miał teraz
zupełnie inne relacje z dziećmi.

973
01:04:37,520 --> 01:04:40,360
Będę ich ojcem i przyjacielem.

974
01:04:40,440 --> 01:04:43,200
I chyba bardziej polubię siebie.

975
01:04:43,280 --> 01:04:45,160
Właśnie dzięki tej wizycie.

976
01:04:45,240 --> 01:04:46,600
- To ważne.
- Tak.

977
01:04:48,120 --> 01:04:52,680
Jestem zaszczycony twoją obecnością.

978
01:04:52,760 --> 01:04:55,520
Dziękuję, to bardzo miłe uczucie.

979
01:04:58,520 --> 01:05:00,760
- Wybacz.
- Nie przepraszaj.

980
01:05:00,840 --> 01:05:02,400
- Daj upust emocjom.
- Dobrze.

981
01:05:02,480 --> 01:05:03,920
To nic złego.

982
01:05:11,640 --> 01:05:15,080
CÓRKI GARY'EGO PO RAZ PIERWSZY

983
01:05:15,160 --> 01:05:18,720
ODWIEDZĄ GROBY DZIADKÓW.

984
01:05:19,880 --> 01:05:22,240
Są ustawione alfabetycznie?

985
01:05:22,320 --> 01:05:23,360
- Nie.
- Nie?

986
01:05:23,440 --> 01:05:26,320
Grób jest tam, gdzie go wykupiłaś.

987
01:05:31,280 --> 01:05:33,760
To groby moich rodziców.

988
01:05:34,480 --> 01:05:35,480
Spójrzcie.

989
01:05:37,080 --> 01:05:39,280
Bardzo za wami tęsknię.

990
01:05:39,360 --> 01:05:42,040
Po raz pierwszy przyprowadziłem
tu wasze wnuczki.

991
01:05:42,120 --> 01:05:46,160
To Mali i Aviva.

992
01:05:46,240 --> 01:05:49,480
A to kamienie z waszych miasteczek.

993
01:05:50,400 --> 01:05:53,640
Dajmy im znać, że tu byliśmy.

994
01:05:54,840 --> 01:05:57,280
Patrz, tato. Z twojego domu.

995
01:05:57,360 --> 01:06:02,040
Przywiozłem ci kawałek domu.

996
01:06:09,840 --> 01:06:11,480
Szkoda, że ich nie poznałyście.

997
01:06:12,640 --> 01:06:15,680
Tata by się wami opiekował,

998
01:06:16,280 --> 01:06:21,360
a mama uczyłaby was w kuchni piosenek.

999
01:06:21,440 --> 01:06:22,880
Byłaby w siódmym niebie.

1000
01:06:23,880 --> 01:06:26,200
W porządku?

1001
01:06:26,280 --> 01:06:27,080
Tak.

1002
01:06:29,880 --> 01:06:33,600
Jak po wyzwoleniu odnalazł pan Gitę?

1003
01:06:33,680 --> 01:06:35,240
Nie mogłem jechać pociągiem,

1004
01:06:36,480 --> 01:06:38,040
bo wszystko zbombardowano

1005
01:06:38,560 --> 01:06:41,080
i mosty były zniszczone.

1006
01:06:41,600 --> 01:06:43,200
Kupiłem więc konia.

1007
01:06:44,200 --> 01:06:45,240
Rozumie pani?

1008
01:06:45,800 --> 01:06:47,320
I przemierzyłem bryczką

1009
01:06:47,840 --> 01:06:51,360
setki kilometrów,

1010
01:06:52,480 --> 01:06:53,760
szukając jej.

1011
01:06:54,560 --> 01:06:57,800
Pewnego dnia zauważyłam

1012
01:06:57,880 --> 01:07:00,400
zaprzężony powóz.

1013
01:07:00,480 --> 01:07:02,760
I zorientowałam się, że to mój mąż.

1014
01:07:04,120 --> 01:07:05,320
Lali!

1015
01:07:22,200 --> 01:07:26,920
Odnalazł mnie i byliśmy bardzo szczęśliwi.

1016
01:07:38,320 --> 01:07:39,920
- Wiesz, kto to?
- To...

1017
01:07:40,680 --> 01:07:41,640
Twój tata.

1018
01:07:41,720 --> 01:07:43,200
- A to?
- Twoja mama.

1019
01:07:43,280 --> 01:07:44,360
- A to?
- Ty.

1020
01:07:44,440 --> 01:07:46,520
Tak. To pięćdziesiąta rocznica ich ślubu.

1021
01:07:47,320 --> 01:07:50,200
Urządziłem im huczne przyjęcie.

1022
01:07:51,040 --> 01:07:53,240
Wasz tata nieźle się prezentował, co?

1023
01:07:53,320 --> 01:07:54,600
On wygląda lepiej.

1024
01:07:54,680 --> 01:07:55,520
Naprawdę?

1025
01:07:56,840 --> 01:07:57,680
Dzięki.

1026
01:07:59,040 --> 01:08:00,680
I tak cię kocham.

1027
01:08:00,760 --> 01:08:02,080
Patrzcie!

1028
01:08:02,160 --> 01:08:04,280
Gdy rodzice się odnaleźli,

1029
01:08:05,320 --> 01:08:08,880
pobrali się w Krompachach.

1030
01:08:08,960 --> 01:08:13,000
To świadczy o ich wielkiej miłości.

1031
01:08:13,080 --> 01:08:16,960
To zdjęcie z Tatr,

1032
01:08:17,040 --> 01:08:20,640
gdzie udali się w podróż poślubną.

1033
01:08:20,720 --> 01:08:21,640
Patrz,

1034
01:08:21,720 --> 01:08:25,280
powojenne zdjęcia z włosami.

1035
01:08:25,360 --> 01:08:31,040
Byli szczęśliwi i zakochani.

1036
01:08:31,120 --> 01:08:32,320
Jestem owocem

1037
01:08:32,400 --> 01:08:37,640
nieprawdopodobnej miłości

1038
01:08:37,720 --> 01:08:42,600
w wyjątkowo okrutnych czasach.

1039
01:08:42,680 --> 01:08:47,720
To, że żyję, świadczy o szczęściu.

1040
01:08:51,920 --> 01:08:53,480
Cudownie!

1041
01:08:53,560 --> 01:08:55,040
Super!

1042
01:08:56,720 --> 01:08:58,760
Mam dwie piękne córki,

1043
01:08:59,240 --> 01:09:03,440
które będą kontynuować naszą historię.

1044
01:09:03,520 --> 01:09:05,520
I to cieszy mnie najbardziej.

1045
01:09:07,240 --> 01:09:10,360
- Biegnij.
- Ruszaj się! Poćwicz!

1046
01:09:20,160 --> 01:09:26,200
FILM DEDYKOWANY JEST SOKOLOVOM
I WSZYSTKIM OCALAŁYM Z HOLOKAUSTU.

1047
01:09:26,280 --> 01:09:30,880
KU PAMIĘCI 1,1 MILIONA LUDZI
ZAMORDOWANYCH W AUSCHWITZ

1048
01:09:30,960 --> 01:09:33,040
W LATACH 1940-1945.

1049
01:09:57,920 --> 01:09:59,920
Tłumaczenie: Aleksandra Gerards-Bierkowska